ثُمَّ سَوَّاهُ
پس راست كرد قالب آدم را
وَ نَفَخَ فِيهِ
و دميد درو
مِنْ رُوحِهِ
از روح خويش اين اضافت تكريم و تشريف است و اظهار آنكه او مخلوقى شريف است
وَ جَعَلَ لَكُمُ
و ساخت براى شما
السَّمْعَ
گوش تا بشنويد
وَ الْأَبْصارَ
و ديدها تا ببينيد
وَ الْأَفْئِدَةَ
و دلها تا دريابيد
قَلِيلًا ما تَشْكُرُونَ
بس اندك سپاسدارى مىكنيد بر چنين نعمتها
وَ قالُوا
و بگفتند منكران بعث چون ابىّ بن خلف و امثال او
أَ إِذا ضَلَلْنا
آيا چون گم شويم
فِي الْأَرْضِ
در زمين يعنى خاك شويم و با زمين آميخته گرديم چنانچه خاك و اعضاى ما از خاك زمين متميز نباشد
أَ إِنَّا
آيا ما
لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ
هر آئينه در آفرينش نو خواهيم بود و اين استفهام بر سبيل انكارست يعنى چون خاك شويم آفرينش نو بما تعلق نخواهد گرفت
بَلْ هُمْ
نه چنان است كه مىگويند بلكه
بِلِقاءِ رَبِّهِمْ
ايشان به لقاى پروردگار خود -
كافِرُونَ
ناگرويدگاناند يعنى به آخرت كه سراى بقاست ايمان ندارند
قُلْ
بگو اى محمد ص منكران بعث را كه زود
يَتَوَفَّاكُمْ
فراگيرد روح شما را
مَلَكُ الْمَوْتِ
فرشته مرگ كه عزرائيل است عليه السلام
الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ
آنكسىكه موكل كرده و گماشته شده است بقبض ارواح شما
ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ
پس بسوى آفريدگار خود -
تُرْجَعُونَ
بازگرديده شويد به جهت حساب و جزا در كشاف آورده كه عزرائيل ع ارواح را بخواند او را جواب دهند پس اعوان خود را بقبض آن فرمان كند امام ابو الليث رح درآورده كه ملكالموت را روى است از آتش كه بدان روى به كافران ظاهر گردد و روح ايشان قبض كند و روى دارد از ظلمت كه بدان روح منافقان فراگيرد و روى دارد مانند روى آدميان كه بدان روى ارواح مؤمنان توفيه كند و روى است از نور كه بدان روح انبياء ع و صديقان قبض نمايد و اعوان او ملائكه رحمت و عذاباند و عجب از آدمى كه با وجود چنين حريفى در كمين چگونه لاف آرامش مىزند فرد
آسودگى مجوى كه از صدمت اجل * كس را ندادهاند برات مسلمى
وَ لَوْ تَرى
و اگر بينى تو اى بيننده -
إِذِ الْمُجْرِمُونَ
چون مشركان در روز حشر
ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ
افگندگان باشند سرهاى خود را يعنى از غايت خجالت و ندامت سر در پيش افگنند
عِنْدَ رَبِّهِمْ
نزديك پروردگار خود در موقف عرض هر آئينه ببينى كارهاى پرهول و در ان زمان گويند
رَبَّنا
اى پروردگار ما
أَبْصَرْنا
ديديم آنچه وعده كرده بودى
وَ سَمِعْنا
و شنيديم از تو تصديق پيغمبران يا هول روز قيامت ديديم و آواز صور شنيديم
فَارْجِعْنا
پس بازگردان ما را به دنيا
نَعْمَلْ صالِحاً
تا بكنيم كارهاى شايسته
إِنَّا مُوقِنُونَ
به درستى كه ما بىگمانيم بسراى عقبى زيرا كه مشاهده كرديم و ما را شبه نماند آنگه حق سبحانه فرمايد .