وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ
و در روز كه قائم شود قيامت
يُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ
خاموش شوند مشركان يعنى نااميد و منقطع شوند از حجت
وَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ
و نباشد مر ايشان را -
مِنْ شُرَكائِهِمْ
از انبازان ايشان يعنى از خدايانى كه شركاء نام نهاده بودند چون ملائكه و اصنام
شُفَعاءُ
درخواستكنندگان يعنى ايشان در دنيا مىگفتند كه آلهه ما شفيع ما خواهند بود در آن روز از شفاعت ايشان نااميد و محروم مانند
وَ كانُوا
و باشند كافران
بِشُرَكائِهِمْ
بدان انبازان
كافِرِينَ
ناگرويدگان يعنى چون از مطلوب خود نااميد كردند از ايشان بيزار شوند
وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ
و در روز كه قائم گردد ساعت رستخيز
يَوْمَئِذٍ
آن هنگام
يَتَفَرَّقُونَ
پراگنده گردند مردمان و از هم جدا شوند گروهى روى با على عليين آوردند و جمعى باسفل السافلين افتند يكى بر درجه وصلت و يكى در دركه فرقت آن بر سرير محبّت و اين در حصير محنت آن را انواع ثواب اين را اصناف عذاب جمعى از دولت تلاق نازان و برخى در آتش فراق گدازان بيت يكى خندان به صد عشرت يكى نالان به صد عسرت * يكى در راحت وصلت يكى در شدّت هجران
فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا
پس امّا آنان كه گرويده باشند
وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ
و عملهاى پسنديده كرده باشند
فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ
پس ايشان در مرغزارى مشتمل بر ازهار و انهار شادمان گردانيده باشند چنان شادمانى كه اثر آن بر صفحات و جنات ايشان ظاهر باشد يا مكرم و منعم باشند يا ايشان را بحلى و حلل بيارايند در احقاف گفته كه متوج سازندشان و در عين المعانى آورده كه آواز خوش شنوانند ايشان را و هيچ لذّت برابر سماع آن نباشد و در خبرست كه ابكار بهشت تغنى كنند به صوتى كه خلايق مثل آن نشنيده باشند و آن افضل نعيم بهشت است از ابو درداء رضى اللّه عنه پرسيدند كه مغنيات بچه چيز تغنى كنند فرموده كه با تسبيح از يحيى ابن معاذ رازى قدس سره پرسيدند كه از آوازها كدام دوستتر دارى فرمود مزامير الانس فى مقاصير القدس بالحان تحميد فى رياض تمجيد صاحب كشف الاسرار آورده كه فردا دوستان خدا در روضات بهشت در ميان رياحين انس به شادى و طرب سماع كنند فى مقعد صدق عند مليك مقتدر و فرمان آيد بداود عليه السلام كه بدان نغمه دلپذير و صوت شوقانگيز كه ترا دادهايم زبور بخوان اى موسى عليه السلام تو توريت تلاوت كن و اى عيسى عليه السلام به قرائت انجيل مشغول شو اى درخت طوبى آواز دلآراى به تسبيح ما بگشاى اى اسرافيل ع تو قرآن آغاز كن امام ثعلبى از اوزاعى رح نقل مىكند كه هيچكس خوشآوازتر از اسرافيل نيست چون او تغنى كند همه فرشتگان از اوراد و اذكار خود باز مانند حاصل سخن آنكه شريفترين لذّتى بعد از مشاهده انوار و تجلّى در بهشت سماع خواهد بود و ازينجا گفته است آن عزيز در شرح مثنوى كه سماع منادى است كه درماندگان بيابان تيرگىافزاى دنيا را از عشرتآباد بهشت نورانى خبر مىدهد نظم
مؤمنان گويند كآواز بهشت * نغز گردانيد هر آواز زشت
ما همه اجزاى آدم بودهايم * در بهشت آن لحنها بشنودهايم
گرچه بر ما ريخت آب و گل شكى * ياد ما آيد از انها اندكى
پس نى و چنگ و رباب و سازها * چيزكى ماند به آن آوازها
عاشقان كين نغمها را بشنوند * جزو بگذارند سوى كل روند
وَ أَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا
و اما آنان كه نگرويده باشند
وَ كَذَّبُوا بِآياتِنا
و تكذيب كردند مر آيتهاى ما يعنى قرآن يا دلائل قدرت را
وَ لِقاءِ الْآخِرَةِ
و به لقاى سراى ديگر يعنى حشر و نشر
فَأُولئِكَ
پس آن گروه
فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ
در عذاب حاضرشدگانند .