الَّذِينَ يَبْخَلُونَ
دوست نمىدارد خدا آنان را كه بخل مىورزنده آوردهاند كه جمعى از يهود و نصارى از روى نصيحت مىگفتند مال خود برين مرد يعنى پيغمبر ع و ياران مهاجر او نفقه مكنيد كه اندك زمانى را فرومانده و محتاج گرديده و مآل كار او معلوم نيست كه به كجا خواهد كشيد اين آيت نازل شد كه خدا آنان را دوست نمىدارد كه خود بخيلاند
وَ يَأْمُرُونَ النَّاسَ
و امر مىكنند مردمان را
بِالْبُخْلِ
به بخيلى
وَ يَكْتُمُونَ
و مىپوشند از خلق
ما آتاهُمُ اللَّهُ
آنچه خداى بديشان داده است
مِنْ فَضْلِهِ
از نعمت خويش يا مراد بيان نعت و صفت حضرت رسالتپناهست كه حق تعالى بديشان عطا كرده بود در توريت و آن را بپوشيدند
وَ أَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ
و آماده كرديم براى يهود كه بخل ورزيدهاند و عطاى الهى يا نعت حضرت رسالتپناه را مىپوشند
عَذاباً
عذابى
مُهِيناً
خواركننده كه عذاب دوزخست
وَ الَّذِينَ
و براى آنان نيز كه بر عداوت حضرت رسالتپناه ص
يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ
نفقه مىكنند مالهاى خود را
رِئاءَ النَّاسِ
براى ديدار مردمان و ملاحظه ناموس و ايشان مشركان مكه بودند كه به دشمنى آن حضرت لشكرها را جمع مىكردند و مالهاى خود را خرج ايشان مىنمودند يا منافقان كه انفاق ايشان مبتنى بر ريا و سمعه بود يا در صفت يهود مىگويد كه بر قوم خود از جهت اغراض و اعواض نفقه مىكنند
وَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ
و نمىگروند از روى حقيقت به خدا
وَ لا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ
و نه بروز بازپسين كه قيامتست
وَ مَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ
و هر كه باشد ديو رانده يعنى ابليس
لَهُ قَرِيناً
مر او را يار و دمساز
فَساءَ قَرِيناً
پس بد مقارنى كه او راست در دنيا و هر آئينه در آخرت نيز با او خواهد بود قال اللّه تعالى
فَبِئْسَ الْقَرِينُ
حكيم ثنائى مىفرمايد مثنوى
هر كه اين جايگه قرين تو اوست * آن سرا نيز همنشين تو اوست
دوستى جو كه جان بيفزايد * در دو عالم ترا به كار آيد
ديو را همنشين خويش مكن * نفس بد را قرين خويش مكن
وَ ما ذا عَلَيْهِمْ
و چه چيز بودى بر كافران و چه زيان داشتى مر ايشان را
لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ
اگر ايمان آوردندى به خدا
وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ
و بروز قيامت و جزاى اعمال او را تصديق كردندى
وَ أَنْفَقُوا
و بيرون كردندى حق خدا را بىغرض و ريا
مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ
از آنچه داده است خدا بديشان
وَ كانَ اللَّهُ
و هست خداى
بِهِمْ عَلِيماً
بر ايشان و اقوال و افعال و احوال ايشان دانا جزاى فراخور آنها خواهد داد
إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ
به درستى كه خدا ستم نكند
مِثْقالَ ذَرَّةٍ
همسنگ ذره در وزن و ذره مورچه سرخ را گويند كه از غايت صغر بىتعمق نظر بر نگرنده ظاهر نشود و اشهر آنست كه ذره چيزيست كه بشعاع آفتاب از روزنه در افتد و در هوا ظاهر گردد او را چندان وزنى نبود كه به وزن درآيد حقيقت اين سخن مبالغه است در نفى ظلم يعنى نه از ثواب معين همسنگ ذره كم خواهد بود و نه بر عقاب مقرر به وزن وقف النبى عليه السلام ذره خواهد افزود و اصح آنست كه در عمل كافر و منافق به مقدار ذره ظلم واقع نشود
وَ إِنْ تَكُ
و اگر باشد مثقال ذره
حَسَنَةً
نيكى در ديوان بنده مؤمن
يُضاعِفْها
ثواب آن را زياده گرداند تو بر تو
وَ يُؤْتِ
و بدهد او را زايد بر ثواب عمل
مِنْ لَدُنْهُ
از نزديك خود بفضل و رحمت بىاستحقاق آنكس
أَجْراً عَظِيماً
عطاى بزرگ و بىاندازه اجر را عطا گفت به جهت آنكه تابع آنست و مزيد بر آن .