يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ
روز كه آشكارا كرده شود نهانيها يعنى ظاهر كنند مخفيّات ضمائر را تا طيّب از خبيث متميز گردد يا فرائض اعمال را عرض كنند چون روزه و غسل جنابت و وضو كه كسى بر ان اطلاع ندارد آدمى به عمل او قادر بوده و نكرده يا پرده بردارند از كردارهاى پنهان و رسوائى بر ان مترتب گردد بيت
گر پرده ز روى كارها بردارند * آن كيست كه رسواى دو عالم نشود
، و در ان وقت كه پوشيدهها پيدا شود
فَما لَهُ مِنْ قُوَّةٍ وَ لا ناصِرٍ
پس نيست انسان را هيچ توانائى در نفس او تا از عذاب خود را بازدارد و نه يارى كه به مددكارى او بلا مندفع و مر نفع گردد
وَ السَّماءِ ذاتِ الرَّجْعِ
و سوگند به آسمان با رجعت يا باران با رجعت يعنى رجعت مىكند از هر ذروه و بلندى به آن موضع كه از آنجا حركت كرده
وَ الْأَرْضِ ذاتِ الصَّدْعِ
و به زمين با شكاف كه از ان نبات و آب بيرون آيد
إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ
به درستى كه قرآن هر آئينه سخنى است درست و راست يا جداكننده ميان حق و باطل
وَ ما هُوَ بِالْهَزْلِ
و نيست او بازى و باطل و فسوس و سخريه
إِنَّهُمْ يَكِيدُونَ كَيْداً
به درستى كه معاندان قريش مكر مىكنند مكركردنى در دار الندوه جهت پيغمبر من صلى اللّه عليه و سلّم اين خبر سبق نزول است بر فعلى يعنى حق سبحانه خبر داده كه كفّار اين مكر خواهند كرد
وَ أَكِيدُ كَيْداً
و جزا مىدهم مكر ايشان را باستدراج جزاى مناسب آن
فَمَهِّلِ الْكافِرِينَ
پس مهلت ده كافران را يعنى تعجيل مكن در طلب هلاك ايشان
أَمْهِلْهُمْ رُوَيْداً
فروگذار ايشان را اندك زمان يعنى به زودى همه هلاك خواهند شد حكم امهال منسوخ است به آيت قتال -
سورة الاعلى
مكّيّة و هى تسع عشرة آية
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ - سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى
تنزيه كن نام پروردگار خود را كه برترست از اتخاذ شريك در ان و اطلاق آن بر غير حق سبحانه و گفتهاند اسم صله است و معنى آنكه به پاكى بستاى آفريدگار خود را و از هر صفتى كه نشايد او را تنزيه كن يا بگوئى سبحان ربى الاعلى در خبرست كه چون آيت نازل شد حضرت رسول اللّه صلى اللّه عليه و سلّم فرمود اجعلوها فى سجودكم
الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى
آن خداى كه بيافريد همه چيزها را پس راست كرد خلق هر يك را بهآنكه عطا فرمود آنچه آن را در كار بود يا آدمى را بيافريد و راست كرد اعضا و اجزاى او را بر قانون حكمت
وَ الَّذِي قَدَّرَ فَهَدى
و آن خداى كه تقدير كرد روزيها را پس راه نمود بطريق اكتساب آن يا مقدر ساخت منافع را و هدايت بدان فرمود باستخراج آنها يا مقدّر كرد مدّت مكث مولود در رحم و او را راه نمود به بيرون آمدن
وَ الَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعى
و آن خدائى كه بيرون آورد از زمين گياه چراگاه را يعنى برويانيد چيزى را كه چهارپايان بچرند .