فَأَخَذَهُ اللَّهُ
پس فراگرفت او را خداى
نَكالَ الْآخِرَةِ
به عقوبت آخرت كه سوختن است
وَ الْأُولى
و به عذاب دنيا كه غرق شدن است يا بنكال دو كلمه او را مؤاخذه ساخت كلمه اوّل اين سخن است كه انا ربكم الاعلى و كلمه آخرى آنكه گفت ما علمت لكم من إله غيرى و ميان اين دو كلمه چهل سال بوده شيخ ركن الدين علاء الدوله قدس سره فرمود كه وقتى كه مرا حال گرم شد به زيارت حسين منصور حلّاج رفتم چون مراقبه كردم روح او را در مقام اعالى يافتم از عليين مناجات كردم كه خدايا اين چه حال است كه فرعون انا ربكم الاعلى گفت و منصور انا الحق هر دو يك دعوى كردند و روح حسين در عليينست و روان فرعون در سجين پس مرا ندا رسيد كه فرعون به خود بينى درافتاده همه خود را ديد و ما را گم كرد و حسين ما را ديد و خود را گم كرد پس در ميان دعوىشان فرق بسيارست نظم
گفت فرعونى انا الحق گشت پست * گفت منصورى انا الحق پس برست
اين انا را رحمت اللّه اى محب * و ان انا را لعنت اللّه در عقب
زان كه آن سنگ سياه بد وين عقيق * آن عدوّ نور بود و اين عشيق
آن انا هو بود از سراى فضول * نه ز روى اتحاد از حلول
إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ يَخْشى
به درستى كه در گرفتن فرعون هر آئينه پندى است و اعتبارى مر كسى را كه از شان او آن باشد كه بترسد تا از نافرمانى مجتنب شده سر بر خط امر نهد
أَ أَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً
آيا شما اى منكران بعث سختتر و دشوارتريد از روى آفرينش
أَمِ السَّماءُ بَناها
يا آسمان به آن عظمت بنا كرد آن را بر زبر سر شما
رَفَعَ سَمْكَها
برداشت سقف آن را يعنى مقدار ارتفاع آن را از زمين بلند ساخت
فَسَوَّاها
پس آن را راست كرد بىفتورى و بىقصورى
وَ أَغْطَشَ لَيْلَها
و تاريك گردانيد شب آن را
وَ أَخْرَجَ ضُحاها
و بيرون آورد روز آن را اضافه شب و روز به آسمان جهت آنست كه حدوث آن را سبب گردش اوست امام زاهد رحمه اللّه فرمود كه روز و شب دنيا به آسمان پيدا كرد بسبب آفرينش آفتاب و ماه برو
وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ
و زمين را بعد از آفرينش آسمان
دَحاها
بگسترد و مبسوط گردانيد جمهور علماء برانند كه آفرينش زمين پيش از خلق آسمانهاست و گستردن او بعد از ان
أَخْرَجَ مِنْها
بيرون آورد از زمين گسترده
ماءَها
آب او را بتفجير ينابيع و عيون
وَ مَرْعاها
و بيرون آورد گياهزارها و چراگاههاى او را
وَ الْجِبالَ أَرْساها
و كوهها را محكم و پايدار ساخت و دحو زمين و اثبات كوهها و انفجار انهار و ظهور چراگاهها
مَتاعاً لَكُمْ
از براى برخوردارى است مر شما را
وَ لِأَنْعامِكُمْ
و مر چهارپايان شما را
فَإِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرى
پس چون بيايد بليه بزرگتر باهولتر كه از همه بلاهاى رستخيز سختتر باشد و آن ساعتى است كه اهل دوزخ را به دوزخ رانند و اهل بهشت را به بهشت رسانند جواب اذا محذوف است تقديرش آنكه واقع شود - آنچه واقع شود -