وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ
وادى جهنم در روز رستخيز
لِلْمُكَذِّبِينَ
مر تكذيبكنندگان راست كه به امثال اين نعمت اعتراف نكنند او مكذبان را در ان روز گويند
انْطَلِقُوا
برويد
إِلى ما كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ
بسوى آن چه بوديد كه تكذيب آن مىنموديد يعنى آتش دوزخ و عذاب آن را
انْطَلِقُوا
برويد
إِلى ظِلٍّ
بسوى سايه
ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ
خداوند سه شاخ
لا ظَلِيلٍ
نه سايه خنك داديم كه درو راحت باشد
وَ لا يُغْنِي
و دفع نكند از دوزخى
مِنَ اللَّهَبِ
از حرارت زبانه آتش چيزى را مراد سايه دود دوزخ است كه از بزرگى و بسيارى متفرق مىشود به شبها و هر شعبه به طرفى مىرود و در معالم آورده كه دخان از دوزخ بيرون آيد و ازو سه شعبه منشعب گردد يكى نور و آن بر سر مؤمنان سايه افگند و يكى دخان و آن بر فرق منافقان متوقف گردد و يكى زبانه خالص و آن بالاى كافران بايستد و در انوار آورده كه هر سه شعب دخان جهنّم باشد يكى بر فرق كافر قرار گيرد و يكى بر يمين وى و ديگرى بر يسار وى و مؤدى بدين عذاب قوت واهمه است در دماغ و غضبيه است بر يمين قلب شهويه بر يسار وى و هر كه خواهد كه فردا از ان آفات دخان كه ظل من يحموم اشارت بدان است ايمن گردد امروز بنور عقل متمسك شده از تيرگى صفت بهيمى و سبعى بايد گذشت نظم -
ز تاريكى خشم و شهوت حذر كن * كه از دود آن چشم دل تيره گردد
غضب چون درآيد رود عقل بيرون * هوا چون شود چيره جان خيره گردد
إِنَّها
به درستى كه دوزخ
تَرْمِي بِشَرَرٍ
مىافگند در ان روز شرارهها كه هر شراره
كَالْقَصْرِ
مانند كوشكى عظيم
كَأَنَّهُ
گويا كه آن شرر
جِمالَتٌ صُفْرٌ
شتران زرداند به رنگ آتش دوزخ و بعضى گويند صفر بمعنى سود است و چون آتش دوزخ سياه است شراره او نيز سياه باشد و تشبيه شراره بقصر جهت عظمت است و به شتران زرد يا سياه جهت لون و كثرت و تتابع و اختلاط و سرعت حركت
وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ
مشقت بسيار آن روز
لِلْمُكَذِّبِينَ
مر دروغگويان راست كه صفت دوزخ و شراره آن را باور ندارند
هذا
اين روز
يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ
روزى است كه كافران سخن نگويند يعنى در بعضى مواقف يا ناطق نشوند به حجّت بر خداى
وَ لا يُؤْذَنُ لَهُمْ
و دستورى ندهند مر ايشان را
فَيَعْتَذِرُونَ
تا عذرخواهى كنند و عذر نيز سود ندارد
وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ
كرب و اندوه آن روز
لِلْمُكَذِّبِينَ
مر آنان راست كه تكذيب كنند مر اين خبرها را
هذا يَوْمُ الْفَصْلِ
اين روز جدا كردن است ميان محق و مبطل
جَمَعْناكُمْ
جمع كرديم شما را اى مكذبان اين امت
وَ الْأَوَّلِينَ
و پيشينيان را كه تكذيب رسل گذشته كردند .