يَقُولُ الْإِنْسانُ
مىگويد آدمى يعنى كافر مكذّب
يَوْمَئِذٍ
در ان روز
أَيْنَ الْمَفَرُّ
كجا است جاى گريختن
كَلَّا
نيست مفرّى
لا وَزَرَ
پناهگاهى نباشد كافران را
إِلى رَبِّكَ
بسوى پروردگار تست
يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ
در آن روز قرارگاه خلق يعنى به مشيت خود مقر هر كس از اهل بهشت و دوزخ مقرر كند
يُنَبَّؤُا الْإِنْسانُ
خبر كرده شود آدمى
يَوْمَئِذٍ
در ان روز
بِما قَدَّمَ
بهآنچه پيش فرستاده است از اعمال
وَ أَخَّرَ
و آنچه باز پس داشته است از اموال شيخ الاسلام قدس سره فرموده كه گناه از پيش فرستى به جرأت و مال از پس بگذارى به حسرت گناه را به توبه نيست كن تا نماند و مال را به صدقه پيش فرست تا بماند كه ما عندكم ينفد و ما عند اللّه باق رباعى
گر همه مال صرف راه كنى * گنج دارى و گرنه آه كنى
گر فرستى ز پيش به باشد * كه به حسرت ز بس نگاه كنى
بَلِ الْإِنْسانُ
بلكه آدمى
عَلى نَفْسِهِ
بر نفس خود
بَصِيرَةٌ
خداوند بصيرت است يعنى بيناست به حال خود و گواهست بر افعال و اقوال خود
وَ لَوْ أَلْقى
و اگرچه القا كند
مَعاذِيرَهُ
عذرهاى خود را يعنى هر چند بر گناه عذر انگيزد بدانچه مقدورست در دفع آن چاره انديشد هم او گواه گناه خود خواهد بود و عذرهاى دروغين و حيلهاى باطل خود را خواهد دانست - بيت
چه چندين عذرانگيزى و چندين حيلهسازى * چو مىدانم كه مىدانى و مىدانى كه مىدانم
ابن عباس رضى اللّه عنه ، فرموده كه چون جبرئيل عليه السلام وحى بر سيّد انام عليه الصلاة و السلام خواندى آن حضرت به زبان خود با وى مىخواند تا فراموش نكند آية آمد كه
لا تُحَرِّكْ
مجنبان
بِهِ
به قرآن
لِسانَكَ
زبان خود را قبل از اتمام وحى
لِتَعْجَلَ
تا تعجيل كنى
بِهِ
بحفظ يا اخذ وى
إِنَّ عَلَيْنا
به درستى كه بر ما است
جَمْعَهُ
گرد آوردن او در دل تو تا تو ياد گيرى
وَ قُرْآنَهُ
و بر ما است اثبات قرائت آن بر زبان تو
فَإِذا قَرَأْناهُ
پس چون بخوانيم آن را به زبان جبرئيل بر تو
فَاتَّبِعْ
پس پيروى كن
قُرْآنَهُ
خواندن او را و تامل فرما در ان
ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا
پس به درستى كه بر ما است
بَيانَهُ
روشن كردن آنچه مشكل باشد از ان بر تو
كَلَّا
نه چنان است اى آدميان كه گمان بردهايد در امر عقبى
بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ
بلكه دوست مىداريد شما دنياى شتابكننده را
وَ تَذَرُونَ الْآخِرَةَ
و دوست بازمىداريد آخرت پاينده را و كار برعكس مىبايد
وُجُوهٌ
رويها
يَوْمَئِذٍ
در ان روز كه قيامت است
ناضِرَةٌ
تازه و تابان باشد يعنى وجوه انبياء عليهم السلام و مؤمنان .