أَمَّنْ هذَا الَّذِي
آيا آن كيست كه اشارت توان كرد به دو كه اين آن كس است كه بمحض عنايت
يَرْزُقُكُمْ
روزى مىدهد شما را
إِنْ أَمْسَكَ
اگر بازگيرد خداى -
رِزْقَهُ
روزى خود از شما بامساك مطر يا ابطال اسباب كه حصول و وصول رزق را وسائط و وسائلاند يعنى اگر خدا وظيفه رزق از شما بازدارد آن كيست كه شما را روزى تواند داد و كفار مىدانند كه خالق و رازق او است و كفر ايشان نه از جهل است
بَلْ لَجُّوا
بلكه ستيزه كردند و درافتادند
فِي عُتُوٍّ
در عناد و سركشى از حق
وَ نُفُورٍ
و رميدگى از حق و نفرت از راستى
أَ فَمَنْ يَمْشِي
آيا كسى كه مىرود
مُكِبًّا عَلى وَجْهِهِ
سر فروافگنده بر روى خود يعنى نگونسار مىرود و پس و پيش و راست و چپ خود نمىبيند
أَهْدى
راهيافتهتر است
أَمَّنْ يَمْشِي
آيا نكس كه مىرود
سَوِيًّا
راست ايستاده همه اطراف مشاهده مىكند و رفتن او واقع است
عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ
بر راهى راست رساننده به مقصد و مقصود اين مثل است براى كافر گمراه كه در بيداى غوايت حيران و سرگردان مىرود و مؤمن راهيافته كه بر طريق حق از روى بصيرت سلوك مىكند رباعى
فرق است ميان آنكه از روى يقين * با ديده بينا رود اندر راه دين
با آنكه دو چشم بسته بىدست كسى * هر گوشه همىرود به ظن و تخمين
قُلْ هُوَ الَّذِي
بگو اى محمد ص مر مشركان را كه آن خدائى كه شما را به دو دعوت مىكنم او آن كس است كه بقدرت كامله
أَنْشَأَكُمْ
بيافريد شما را
وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ
و بداد شما را شنوائى تا سخنان حق شنويد
وَ الْأَبْصارَ
و ديدها تا به او دلائل قدرت و بدائع فطرت مشاهده كنيد
وَ الْأَفْئِدَةَ
و دلها تا در معانى كلمات الهى و دقايق مصنوعات پادشاهى تفكر و تامل نمائيد و شما بسيار مىشنويد و مىبينيد و ليكن
قَلِيلًا ما تَشْكُرُونَ
اندك شكر مىگوئيد مر اين نعمتها را
قُلْ هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ
بگو خدا آن خدائى است كه بعد از آفريدن شما را پراگنده ساخت
فِي الْأَرْضِ
در زمين يعنى هر يك را منزلى و مكانى و راهى و كارى داد تا تعبد كنيد و فرمانبردارى نمائيد
وَ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ
و بسوى او بازگرديده خواهيد شد تا جزاى كردار و گفتار خود يابيد
وَ يَقُولُونَ
و مىگويند آن مشركان مر پيغمبر ص و ياران وى را
مَتى
كى باشد
هذَا الْوَعْدُ
اين وعده حشر و يافتن جزا
إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ
اگر هستيد شما راستگويان
قُلْ
بگو اى محمد ص در جواب ايشان كه
إِنَّمَا الْعِلْمُ
جز اين نيست كه دانش قيامت يعنى علم بوقت آمدن او
عِنْدَ اللَّهِ
نزديك خداى است و غير او بر ان اطلاع ندارد
وَ إِنَّما أَنَا
و جز اين نيست كه من
نَذِيرٌ
بيمكنندهام
مُبِينٌ
آشكارا يعنى بآمدن قيامت شما را بيم مىكنم اما به زبان آمدن او دانا نيستم .