عَسَى اللَّهُ أَنْ يَجْعَلَ
شايد كه خدا پيدا كند
بَيْنَكُمْ
ميان شما
وَ بَيْنَ الَّذِينَ
و ميان آنان كه
عادَيْتُمْ
دشمن داشتيد
مِنْهُمْ
از كفّار مكه
مَوَدَّةً
دوستى و يارى و آنچنان بود كه ابو سفيان و سهل بن عمرو و حكيم بن حزام و غير ايشان از صناديد عرب كه دشمنان عظيم بودند اسلام آوردند و كسان ايشان را با ايشان محبتى تمام پيدا شد
وَ اللَّهُ قَدِيرٌ
و خدا توانا است بر آنكه دشمنى را به دوستى بدل كند
وَ اللَّهُ غَفُورٌ
و خدا آمرزنده است كسى را كه موالات كرده با ايشان قبل از نهى
رَحِيمٌ
مهربان بر آنها كه بعد از نهى قطع مودّت كردند آوردهاند كه قوم خزاعه را با حضرت پيغمبر صلى اللّه عليه و سلّم عهد و پيمان بود و هرگز قصد مسلمانان نكردند و دشمنان دين را يارى ندادند حق سبحانه درباره ايشان فرمود
لا يَنْهاكُمُ اللَّهُ
نهى نمىكند خدا شما را اى مؤمنان
عَنِ الَّذِينَ
از آنان كه ايشان
لَمْ يُقاتِلُوكُمْ
كارزار نكردهاند با شما
فِي الدِّينِ
در كار دين و ملّت
وَ لَمْ يُخْرِجُوكُمْ
و بيرون نكردند شما را
مِنْ دِيارِكُمْ
از سراهاى و منزلهاى شما يعنى خزاعه كه در مقاتله و اخراج شما دخلى ننمودهاند يا مراد زنان و كودكاناند كه ايشان را در قتل و اخراج چندان مدخلى نيست مىفرمايد كه خدا باز نمىدارد شما را
أَنْ تَبَرُّوهُمْ
از آنكه نيكوئى كنيد با ايشان
وَ تُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ
و از آنك عدل كنيد يا بفرستيد قسطى و بهره براى ايشان
إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ
به درستى كه خدا دوست دارد عدلكنندگان را
إِنَّما يَنْهاكُمُ اللَّهُ
جز اين نيست كه حق سبحانه نهى مىكند شما را
عَنِ الَّذِينَ قاتَلُوكُمْ
از آنان كه كارزار كردند با شما
فِي الدِّينِ
در دين خداى
وَ أَخْرَجُوكُمْ
و بيرون كردند شما را
مِنْ دِيارِكُمْ
از سراهاى شما
وَ ظاهَرُوا
و معاونت كردند و هم پشت شدند با اعادى
عَلى إِخْراجِكُمْ
بر بيرون كردن شما از خانومان شما يعنى مشركان مكّه بعضى كه در صدد حرب آمدند و برخى كه سعى اخراج كردند و جمعى كه يار ساعيان بودند بازميدارد خدا شما را
أَنْ تَوَلَّوْهُمْ
از آنكه دوستى كنيد با ايشان
وَ مَنْ يَتَوَلَّهُمْ
و هر كه دوست دارد ايشان را
فَأُولئِكَ
پس آن گروه دوستدارندگان
هُمُ الظَّالِمُونَ
ايشانند ستمكاران كه وضع دوستى در غير موضع مىكنند چه دوستى با خداى مىبايد و با دوستان خداى مىشايد كه از دوستى ديگران هيچ نكشايد بيت
بگسل ز دوستان دغا باز حيلهساز * يارى طلب كه طالب نقش وفا بود
آوردهاند كه در حديبيه صلح واقع شد يكى از شروط آن بود كه هر مسلمان كه از مكّه به مدينه رود آن حضرت صلى اللّه عليه و سلّم او را بكفّار باز فرستد و اگر مسلمانى از مدينه روى برتافته جانب مكه شتابد قريش او را بازنگردانند هنوز آن حضرت عليه الصلاة و السّلام در حديبيه بود كه جماعتى مؤمنان از مكّه گريخته به ملازمت آمدند از ان جمله سبيعه اسلميه بود و در عقب شوهر او مسافر مخزومى مىرسيد و گفت شرط صلح برين وجه بوده كه هر كه از ما به تو آيد بما رد كنى جبرئيل عليه السلام آمد و گفت يا رسول اللّه آن شرط بر مردان واقع شده نه بر زنان و روا نيست كه مؤمنات را به مشركان باز دهيد و اين آيت نازل شد كه -