وَ ثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ
و گروهىاند از پسينيان در اسباب نزول آمده كه چون آيت و قليل من الآخرين فرود آمد فاروق رضى اللّه عنه گريان شد و گفت يا نبىاللّه ما به تو گرويديم و تصديق كرديم و از ما نجات نيايد مگر اندكى اين آيت آمد و ثلة من الآخرين حضرت رسول صلى اللّه عليه و سلّم آيت بر وى خواند و عمر رضى اللّه عنه ، فرموده كه رضينا عن ربنا و پيغمبر ص گفت از آدم تا من يك ثله و از من تا قيامت يك ثله و در حديث آمده كه ارجو أن تكونوا نصف اهل الجنة و عنقريب گذشت كه اهل بهشت صد و بيست صف باشند و هشتاد از ان امت من خواهند بود و ازينجا معلوم مىشود كه هيچكس از امت متابعه آن حضرت صلى اللّه عليه و سلّم در دوزخ جاويد نخواهد ماند نظم
نماند به زندان دوزخ اسير * كسى را كه باشد چنين دستگير
نماند بعصيان كسى در گرو * كه دارد چنين سيد پيش رو
وَ أَصْحابُ الشِّمالِ
و اصحاب دست چپ
ما أَصْحابُ الشِّمالِ
چهاند أصحاب دست چپ يعنى چه خوار و بىمقدارند و در ان روز باشند
فِي سَمُومٍ
در آتش سوزان يا در بادى گرم كه حرارت آن در مشام ايشان نفوذ كند
وَ حَمِيمٍ
و در آبى گرم نامتناهى در حرارت صاحب تبيان آورده كه چون حرارت سموم در اجساد و اكباد ايشان اثر كند پناه جويند به حميم چنانچه گرمازدگان در دنيا آب مىطلبند و چون در حميم افتند از حرارت آن آب بيشتر متأذى گردند پس پناه برند به سايه و از ان سايه خبر مىدهد
وَ ظِلٍّ
و سايه
مِنْ يَحْمُومٍ
از دود سياه گرم و گويند يحموم كوهى است از آتش كه دوزخيان به سايه آن پناه مىبرند
لا بارِدٍ
خنك نيست مانند سايههاى ديگر
وَ لا كَرِيمٍ
نه سودرساننده و نه راحتبخشنده و اين عذابها ايشان را بچه جهتست
إِنَّهُمْ كانُوا
به درستى كه ايشان بودهاند
قَبْلَ ذلِكَ
پيش ازين در دنيا
مُتْرَفِينَ
به ناز و نعمت پروردهشدگان و تنعم ايشان بمحرمات بوده و اتباع شهوات
وَ كانُوا يُصِرُّونَ
و بودند كه اصرار مىنمودند
عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ
بر گناه بزرگ كه شرك است يعنى بر ان اقامت مىكردند يا سوگند دروغ مىخوردند بر آنكه حشر نخواهد بود
وَ كانُوا يَقُولُونَ
و بودند كه مىگفتند
أَ إِذا مِتْنا
آيا وقتى كه بمريم
وَ كُنَّا تُراباً
و گرديم خاك
وَ عِظاماً
و استخوانهاى بىگوشت و پوست
أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ
آيا ما برانگيختگانيم از قبرها و زندهشدگان تكرار استفهام براى مبالغه است در انكار
أَ وَ آباؤُنَا الْأَوَّلُونَ
آيا پدران پيشين ما نيز مبعوث شوند
قُلْ
بگو اى محمد ص در جواب ايشان كه
إِنَّ الْأَوَّلِينَ
به درستى كه پيشينيان از آباء شما و غير آن
وَ الْآخِرِينَ
و پسينيان از شما و غير شما .