إِلَّا قِيلًا
ليكن مىشنوند سخنى كه آن
سَلاماً سَلاماً
است تكرار اين لفظ دليل است بر آنكه اهل جنت بر يكديگر پيوسته سلام گويند
وَ أَصْحابُ الْيَمِينِ
و أصحاب دست راست
ما أَصْحابُ الْيَمِينِ
چهاند اصحاب دست راست يعنى بزرگ و مكرماند و ايشان باشند
فِي سِدْرٍ
در زير درخت كنار
مَخْضُودٍ
بىخار بخلاف سدر دنيا آوردهاند كه مسلمانان نظر بر وجّ افگندند و آن وادى است از طائف مشتمل بر درختهاى سدر گفتند چه بودى اگر ما را مثل اين بودى اين آيت آمد كه اهل بهشت را سدر باشد بىخار
وَ طَلْحٍ مَنْضُودٍ
و درخت موز بود كه ميوههاى آن بر هم چيده يعنى از اسفل تا اعلاى درخت همه ميوه باشد
وَ ظِلٍّ مَمْدُودٍ
و سايه كشيده يعنى پيوسته كه هرگز زائل نشود و مراد از ظل راحت است
وَ ماءٍ مَسْكُوبٍ
و آب ريزان يعنى از جنّت عدن فرومىريزد بر بوستانهاى ديگر
فاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ
و بسيار ميوه
لا مَقْطُوعَةٍ
و بريده شده يعنى در هيچ زمانى منقطع نشود بخلاف ميوههاى دنيا كه در فصلى باشد دون فصلى
وَ لا مَمْنُوعَةٍ
و نه منع كرده شده يعنى از خورنده به هيچ نوع بازندارند نه چون ميوه دنيا كه بىبها بدست نيايد
وَ فُرُشٍ
و گستردنيها
مَرْفُوعَةٍ
برداشته شده به قيمت يا رفيع القدر و بقول بعضى فرش كنايت است از زنان مرفوعه يعنى بر تخت بلند نشانده
إِنَّا
به درستى كه ما
أَنْشَأْناهُنَّ
بيافريديم ابتداء بىسبب ولادت زنان عجائز دنيا را
إِنْشاءً
آفريدنى يعنى بعد از پيرى خلق كنيم ايشان را خلقى ديگر مراد آنست كه پير زنان را جوان سازيم بر يك سن
فَجَعَلْناهُنَّ
پس گردانيم ايشان را -
أَبْكاراً
دختران دوشيزه يعنى هرگاه كه ازواج به نزد ايشان آيند ايشان را بكر يابند
عُرُباً
دوستداران و عاشقان شوهر خود باشند يا با غنج و ناز يا شيرين سخن
أَتْراباً
همزادان همه سى و سه سال و شوهران نيز به همين سن و در تبيان آورده كه صبيات را كه به بهشت آرند بدين سن رسانند و به شوهر دهند و عجوزه را نيز رد كنند بدين سن ، اگر شوهر نداشته باشد در دنيا بعضى از اهل بهشت دهند و اگر شوهر داشته باشد اما شوهر او از اهل بهشت نبود چون امراة فرعون او را به يكى از بهشتيان دهند و اگر زوج او بهشتى بود باز به دو ارزانى دارند و اگر زياده از يك شوهر داشته باشد و همه بهشتى باشند بزوج آخرين نامزد كنند و اين زنان را انشا كنيم
لِأَصْحابِ الْيَمِينِ
براى اصحاب يمين ياران دست راست و گويا كه سائلى مىپرسد كيانند أصحاب اليمين مىفرمايد كه ايشان
ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ
گروهىاند از پيشينيان .