الَّذِينَ هُمْ
دروغگويان آنانند كه ايشان
فِي غَمْرَةٍ
در جهالت و نهايت غفلت
ساهُونَ
غافلانند از اوامر و نواهى
يَسْئَلُونَ أَيَّانَ يَوْمُ الدِّينِ
مىپرسند از پيغمبر عليه الصلاة و السلام و مؤمنان كه كى خواهد بود روز جزا كه خداى شما سوگند ياد كرد اين سخن از روى تكذيب و استهزاء گفتندى حق سبحانه فرمود كه جزا واقع است
يَوْمَ هُمْ
روز كه كافران
عَلَى النَّارِ
بر آتش دوزخ
يُفْتَنُونَ
سوخته شوند و بدان معذب گردند و خزنه دوزخ ايشان را گويند
ذُوقُوا
بچشيد
فِتْنَتَكُمْ
عذاب خود را
هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ
اين است آنچه بوديد شما كه در دنيا به آن يعنى به رسيدن آن
تَسْتَعْجِلُونَ
شتاب مىنموديد و مىگفتيد متى هذا الوعد
إِنَّ الْمُتَّقِينَ
به درستى كه پرهيزگاران از شرك و معصيت در آن روز
فِي جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ
در بوستانها باشند و چشمهاى روان يعنى بوستانها كه مشتمل باشد بر آبهاى جارى
آخِذِينَ
پذيرندگان و فراگيرندگان
ما آتاهُمْ رَبُّهُمْ
آن چيزى را كه بفضل خود عطا كرده است بديشان پروردگار ايشان از ثواب اعمال و اقوال
إِنَّهُمْ كانُوا
به درستى كه ايشان بودند
قَبْلَ ذلِكَ
پيش از دخول جنّت
مُحْسِنِينَ
نيكوكاران و فرمانبرداران
كانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ
بودند كه در اندكى از شب
ما يَهْجَعُونَ
خواب كردندى يعنى اكثر شب به عبادت مشغول شدندى انس رضى اللّه عنه فرمود كه ميان مغرب و عشاء بتطوع نماز گزاردندى و از ابن عباس رضى اللّه عنه منقول است كه كم شبى بر ايشان بگذشتى بر ايشان مگر كه نماز گذاردندى در اوّل يا در اوسط يا در آخر آن و اشهر آن است كه خواب نكردندى تا نماز خفتن نگزاردندى و وقت آن را دراز كشيدندى تا وسط شب
وَ بِالْأَسْحارِ
و بودندى بسحرها
هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ
ايشان استغفار مىكردندى يعنى با وجود خواب اندك و طاعت بسيار چون طليعه سحر ظاهر شدى استغفار كردندى بران وجه كه گويا به همه شب بارتكاب جرائم اشتغال نمودهاند و از ان حسابى نداشته بيت
طاعت ناقص ما موجب غفران نشود * راضيم گر مددى علت عصيان نشود
وَ فِي أَمْوالِهِمْ
و در مالهاى ايشان
حَقٌّ
نصيبى و بهره بوده
لِلسَّائِلِ
مر خواهنده را
وَ الْمَحْرُومِ
و بىبهره را و محروم مستحقى باشد كه از كسى چيزى نخواهد و مردم گمان برند كه او توانگر است و صدقه بوى ندهند يا كسى كه كشت و زرع وى را نقصانى رسد يا فقيرى كه به دختران مبتلا بود يا مملوكى كه خداوند او را نفقه ندهد و بر هر تقدير ايشان در مال خود حقى مقرر كرده بودند خواهنده و ناخواهنده را
وَ فِي الْأَرْضِ
و در زمين
آياتٌ
نشانها است براى استدلال بر قدرت الهى
لِلْمُوقِنِينَ
مر بىگمانان را و بعضى از ان آيات بر روى زمين معادن است كه انواع جواهر از ان استخراج مىكنند و نباتات از بقول و حبوب و اشجار و اصناف آن حيوانات از بهايم و سباع و حشرات و انواع آن و در نفس زمين اختلاف اجزا در كيفيات و خواص و منافع
وَ فِي أَنْفُسِكُمْ
و نشانهاست در نفسهاى شما
أَ فَلا تُبْصِرُونَ
آيا نمىبينيد استفهام بمعنى امر است يعنى به نظر عبرت در نگريد و علامات كمال صنع در ذات خود مشاهده كنيد چه در عالم هيچ چيز نباشد الا كه نمونه از ان در نهاد شما بوده و با وجود آن متفرد به هيئت حسنه و تركيبات خوشمنظرهاى دلكش از افعال غريبه و استنباط صنايع مختلفه و استجماع كمالات متنوعه در حقايق سلمى مذكور است كه هر كه اين آيتها در نفس خود نبيند و در صفحه وجود آثار قدرت مطالعه ننمايد خط خود را ضايع كرده باشد و از زندگى بهره نيابد رباعى
نظر بسوى خود كن كه تو جان دلربائى * مفگن به خاك خود را كه تو از بلند جائى
تو ز چشم خود نهانى تو كمال خود چه دانى * چو در از صدف برون آئى كه تو بس گران بهائى
.