أَ فَلَمْ يَنْظُرُوا
آيا نمىنگرند منكران بعث و حشر
إِلَى السَّماءِ
بسوى آسمان كه واقع است
فَوْقَهُمْ
زبر سر ايشان كه بمحض قدرت
كَيْفَ بَنَيْناها
چگونه بنا كرديم آن را طبقه بر بالاى طبقه
وَ زَيَّنَّاها
و بياراستيم آن را به ستارگان
وَ ما لَها
و نيست آن را
مِنْ فُرُوجٍ
هيچ شكافها و فروجها پس آفريدن چيزى بدين بزرگى بىفرجه و علتى و شكافى دليل است بر كمال قدرت و علم و نهايت دانش و حكمت
وَ الْأَرْضَ مَدَدْناها
و زمينها را باز كشيدهايم و گسترده بر روى آب
وَ أَلْقَيْنا فِيها
و افگندهايم در وى
رَواسِيَ
كوههاى بلند و استوار پارچاى
وَ أَنْبَتْنا فِيها
و برويانيديم در زمين
مِنْ كُلِّ زَوْجٍ
از گونه نباتى
بَهِيجٍ
نيكو و آراسته و بهجت و شادى افزاينده و اين همه كه كرديم
تَبْصِرَةً
از براى بينائى يعنى به نظر اعتبار و استدلال نگريستن
وَ ذِكْرى
و از براى ياد و پند گرفتن
لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ
مر هر بنده بازگردنده را به خداى
وَ نَزَّلْنا
و فروفرستاديم
مِنَ السَّماءِ
از ابر يا از جانب آسمان
ماءً مُبارَكاً
آبى بسيار منفعت
فَأَنْبَتْنا
پس برويانيديم
بِهِ
بدان آب
جَنَّاتٍ
بوستانها مشتمل بر اشجار و اثمار
وَ حَبَّ الْحَصِيدِ
و ديگر رسته گردانيديم بباران دانه را كه از شان او آن است كه بدروند چون گندم و جو و ارزن و امثال آن
وَ النَّخْلَ باسِقاتٍ
و برويانيديم درختان خرماى بلند و بزرگ
لَها
مر آن خرمابنان را
طَلْعٌ نَضِيدٌ
غلاف درهم بسته مراد تراكم طلع است يا بسيارى ميوه درو و اين همه برويانيديم
رِزْقاً لِلْعِبادِ
براى روزى مر بندگان را
وَ أَحْيَيْنا بِهِ
و زنده گردانيديم بدان
بَلْدَةً مَيْتاً
زمين مرده افسرده را پس همچنانكه زمين مرده را حيات بخشيديم
كَذلِكَ
همچنين باشد
الْخُرُوجُ
بيرون آمدن شما از قبر يعنى زنده گشتن و به عرصه محشر حاضر شدن و اگر كسى تامل كند در احياء دانه كه مانند مرده در خاك مدفون است و ظهور او بعد از خفاى او دور نيست كه به شمهاى از حيات بعد از ممات پى تواند برد قطعه
كدام دانه فروشد كه بر نيابد بار * چرا به دانه انسانيت اين گمان باشد
فرو شدن چو بديدى برآمدن بنگر * غروب شمس و قمر را چرا زيان باشد
پس براى تسلّى خاطر مبارك حضرت رسول صلى اللّه عليه و سلم كه از تكذيب قوم ملول بود از حال مكذبان امم خاليه خبر مىدهد كه مىفرمايد
كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ
تكذيب كردند پيش از اهل مكه
قَوْمُ نُوحٍ
گروه نوح ع كه بنى شيث و بنى قابيل بودند مر نوح عليه السلام را
وَ أَصْحابُ الرَّسِّ
و اصحاب چاه يمامه يا بير معطّله يا جبل فتح مر نبى خود حنظل بن صفوان را
وَ ثَمُودُ
و قوم ثمود صالح را .