وَ لَمَنْ صَبَرَ
و هر كه شكيبائى كند بر آزار مردمان
وَ غَفَرَ
و درگذرد از مظالم ايشان و انتقام نكشد
إِنَّ ذلِكَ
به درستى كه اين صبر و غفران
لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ
از بهترين كارهاست امام زاهد رح گويد اين از كارهاى مردان مرد است و هر كس را اين قوّت نباشد كه جفا كشد و وفا كند بيت وفا كنيم و ملامت كشيم و خوش باشيم * كه در طريقه ما كافرى است رنجيدن
وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ
و هر كه را فروگذارد خداى
فَما لَهُ
پس نيست مر او را
مِنْ وَلِيٍّ
هيچ دوستى كه كارسازى كند
مِنْ بَعْدِهِ
از پس فروگذاشتن خداى مر او را
وَ تَرَى الظَّالِمِينَ
و مىبينى تو كافران را
لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ
آن هنگام كه بينند عذاب را يعنى روز قيامت
يَقُولُونَ
گويند
هَلْ إِلى مَرَدٍّ
آيا هست به بازگشتن به دنيا
مِنْ سَبِيلٍ
هيچ راهى و جاده كه برويم و تدارك ما فات كنيم
وَ تَراهُمْ
و بينى كافران را كه در ان روز
يُعْرَضُونَ
عرض كرده مىشوند
عَلَيْها
بر آتش دوزخ كنايه غير مذكور است جهت وضوح چه معلوم است كه عرض كافران بر آتش خواهد بود
خاشِعِينَ
در حالتى كه فروتنان باشند و حقيران
مِنَ الذُّلِّ
از خوارى و رسوائى
يَنْظُرُونَ
مىنگرند بسوى آتش
مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ
نگريستن پنهان يعنى به كرانه چشم به دوزخ مىنگرند و از هول و هيبت آن زهره سر برآوردن ندارند ضحاك رح فرمود كه وقتى كه ايشان را به دوزخ رانند دزديده مىنگرند گاهى به ملائكه و گاهى بعرش و گاهى به دوزخ و جمعى برآنند كه مراد از طرف خفى چشم دل است چه كافران نابينا محشور خواهند شد پس حال دوزخيان بشناسند بدل چنانچه نابينايان دنيا حالات مختلفه مردم فهم مىكنند
وَ قالَ الَّذِينَ آمَنُوا
و چون ايشان را بدين حال بينند گويند آنان كه ايمان آوردند يعنى چون زيانكارى ايشان بينند گويند
إِنَّ الْخاسِرِينَ
به درستى كه زيانكاران
الَّذِينَ خَسِرُوا
آنانند كه زيان كردند
أَنْفُسَهُمْ
در نفسهاى خويش
وَ أَهْلِيهِمْ
و در كسان خود
يَوْمَ الْقِيامَةِ
روز رستخيز زيان در نفسها آن است كه ايشان را به عبادت بتان مستوجب آتش دوزخ گردانيدند و زيان در اهالى اگر دوزخىاند آنكه ايشان را از ايمان بازداشتند و اگر بهشتىاند آنكه از ديدار ايشان محروم ماندند
أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ
بدانيد به درستى كه ستمكاران يعنى مشركان
فِي عَذابٍ مُقِيمٍ
در عذابى پيوستهاند يعنى باقى و بىانقطاع .