أَ وَ لَمْ يَعْلَمُوا
آيا ندانستند
أَنَّ اللَّهَ
به درستى كه خداى تعالى
يَبْسُطُ الرِّزْقَ
گشاده مىگرداند روزى را
لِمَنْ يَشاءُ
براى هر كه مىخواهد نه براى رفعت قدرا و بلكه بمحض مشيت
وَ يَقْدِرُ
و تنگ مىكند بر هر كه مىخواهد نه براى خوارى و بىمقدارى و مذلّت او بلكه از روى حكمت
إِنَّ فِي ذلِكَ
به درستى كه در قبض و بسط روزى
لَآياتٍ
هر آئينه نشانها است بر كمال قدرت و ارادت
لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ
براى گروهى كه مىگروند به خداى روزىدهنده و مىدانند كه هر چه مىدهد و بهر كه مىدهد مصلحت كلى در ضمن آن است نظم
هر چه بايد بهر كه مىشايد * تو دهى آن چنان كه مىبايد
تو شناسى صلاح كار همه * كه توئى آفريدگار همه
در معالم مذكور است كه قومى از اهل شرك ارتكاب قتل و زنا بسيار نموده بودند و ابواب معاصى و ملاهى به كليد هواى نفس بر روى روزگار خود گشوده به حضرت رسالتپناه صلّى اللّه عليه و سلّم عرض كردند كه آنچه ما را بدان دعوت مىكنى نيكو است و ما به شرطى قبول مىكنيم كه ما را خبر دهى كه گناهان ما آمرزيده مىشود يا نى اين آيت فرود آمده كه
قُلْ
بگو اى محمد ص صلّى اللّه عليه و آله و سلم
يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا
اى بندگان من آنان كه اسراف كردند
عَلى أَنْفُسِهِمْ
بر نفسهاى خود يعنى افراط نمودهايد در گناهان و از حد بردهايد
لا تَقْنَطُوا
نوميد مشويد
مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ
از بخشش خداى اين آيت اميدوارترين آيتها است از قرآن چه در خبر است كه گفت دوست نمىدارم كه دنيا و ما فيها مرا باشد بعوض اين آيت از دنيا و هرچه در دنيا باشد بهتر است و در معالم از ابن مسعود رضى اللّه عنه نقل مىكند كه بمسجدى درآمدم ديدم كه واعظى ذكر آتش دوزخ و سلاسل و اغلال آن مىكند فرمودم كه اى مذكر چرا نااميد مىگردانى مردمان را مگر نخوانده آن را كه فرمود قل يا عبادى الآية در فصول آورده كه تمام ترجيه در سه چيز است اوّل لطف خطاب كه فرمود يا عبادى و نگفت يا ايها العصاة دوم رفق در عتاب كه گفت اسرفوا و نگفت اخطئوا سيوم تنبيه بر اسباب رحمت كه گفت لا تقنطوا و در فتوحات فرموده لا تقنطوا نهى است و هرچه حق سبحانه و تعالى از ان نهى فرموده لازم است از ان باز ايستادن پس قنوط هيچ وجه روا نيست مصرعه نوميد مشو كه نااميدى كفر است
إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ
به درستى كه خداى بيامرزد گناهان را
جَمِيعاً
همه آن را و اگرچه بسيار باشد به غير شرك كه مطلقا آمرزيده نشود بعضى علماء گويند كه غفران ذنوب به شرط توبه است و اين قيد خلاف ظاهر است و در وسيط باسناد خود آورده از اسماء بنت زيد رض كه گفت شنودم از رسول اللّه صلّى اللّه عليه و سلّم كه فرمود كه ان اللّه يغفر الذنوب جميعا و لا يبالى
إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ
به درستى كه او آمرزنده گناهان است
الرَّحِيمُ
مهربان بر بندگان حقايق اين آيت و وجوه تاكيدات او در جواهر التفسير به بسطى لايق سمت تحرير يافته و بيماران بيمارستان جرم و عصيان را شربت راحت جز در اين دارالشفا حاصل نشود و سرگردانان بيابان نفس و هوا را زاد طريق نجات جز بمدد اين آيت ميسر نگردد نظم
ندارم هيچگونه توشه راه * بجز لا تقنطوا من رحمت اللّه
تو فرمودى كه نوميدى مياريد * ز من لطف و عنايت چشم داريد
بدين معنى بسى اميد داريم * ببخشا زانكه بس اميدواريم
اميد دردمندان را روا كن * دل اميدواران را دوا كن .