جابجا آراء حكماء اسلام را ( چنانچه در بالا گذشت ) نقل مىكند و هر چند آنها بر خلاف اشاعره ميباشند مع هذا تحسين و تصويبشان مىكند . از اين بالاتر از مخالفين خود يعنى از تفاسير معتزله استفاده مىكند و از كلمات آنها كمك ميگيرد . اكثر جاها اقوالشان را نقل مىكند و ابدا قدح و جرح نميكند بلكه در بعضى موارد بىاختيار از زبانش تعريف و تمجيد بيرون مىآيد ، در سورهء عمران تفسير آيت
« رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً »
قول ابو مسلم اصفهانى را نقل كرده و اين الفاظ بىاختيار از قلمش جارى شده است :
و ابو مسلم حسن الكلام فى التفسير كثير الخوض على الدقائق و اللطائف ابو مسلم سخنانش در تفسير پسنديده و مرغوب است از كثرت خوض و غور در مسائل نكاتى بس لطيف و دقيق در مىآورد .
و حال آنكه ابو مسلم معتزلى است و تفسيرش تماما روى اصول و مبانى عقلى نوشته شده است .
يك خدمت نهايت عمده و قابل تقديرى كه امام فخر در اين تفسير كرده همانا تشريح صحيح قصص و روايات قرآن مجيد است . قصههاى زيادى از انبياى بنى اسرائيل و امم سابقه در قرآن مجيد اجمالا مذكورند . راجع به اين قصص هزاران روايت خلاف عقل و دور از كار در ميان يهود مشهور بودهاند . يهودى وقتى كه اسلام آورد تمامى آنها را در تفسير قصههاى قرآن مجيد داخل كرده و همه را به قرآن چسبان نمود .
اين قصهها دلچسب و عوام فريب بودند و چون براى گرمى محفل وعاظ و قرّاء فوق العاده مؤثر و كار سحر و جادو را ميكردند بازار آنها بىانتها رونق يافته و قبولى عام پيدا نمودند و كار باينجا كشيد كه تمامى تفاسير از اين قصهها پر شد . محدث ابو جعفر محمد بن جرير طبرى محدث و مفسّرى بدين پايه بود كه نسبت بتفسير او تمام فقها و محدثين متفق القولند كه تفسيرى در اسلام بهتر از آن نوشته نشده است و با وجود اين در اين تفسير « 1 » هم از اين گونه حكايات خالى نيست . زهره كه در بابل زنى فاحشه بود از اثر اسم اعظمى كه داشت به آسمان صعود كرد و در آنجا ستاره گرديد مخصوصا در اين تفسير مذكور و بسند هم مذكور است ! !
هامش
( 1 ) اين تفسير در مصر زير چاپ است و يك جلد آن از چاپ درآمده الان جلو چشم ماست ( مؤلف )