علم كلام عقلى
علم كلام عقلى كلامى است كه در قبال فلسفه ايجاد شده و مقصود ما در حقيقت نوشتن تاريخ همين علم كلام است .
علل پيدايش علم كلام
در عقائد ، بنياد بحث و نظر چگونه و بچه طريق گذارده شده ما آن را در بالا شرح داديم . تا زمان بنى اميه اين مباحثات و مناظرات ميان خود مسلمانان محدود مانده ، ليكن در عهد عباسيان اين دائره زياد وسيع شد . در زمان عباسيه تعليم نهايت درجه وسعت پيدا نمود ، مجوس ، يهود ، عيسائى و غيره در درسگاههاى اسلامى به تحصيل علوم عربى پرداختند و از اين راه موقع بدست آوردند كه از عقائد و افكار مذهبى مسلمانان واقف گردند ، بعلاوه عباسيان بر خلاف امويان بمردم آزادى مذهبى داده هر كس هر چه ميخواست ميتوانست بگويد و بدين طريق براى اقوام ديگر جرئت و موقع پيدا شد و توانستند بر عقائد اسلامى رد و قدح كنند . باضافه خليفه منصور كتب علمى و مذهبى تمام زبانهاى دنيا را حكم داد به عربى ترجمه كنند و اين كتابها را مسلمانان خوانده عقيدهء هزاران اشخاص سست و متزلزل گرديد . مورخ مسعودى در مروج الذهب در شرح حال قاهر بالله مىنويسد كه عبد الله بن المقفع و ديگران از زبانهاى فارسى و پهلوى كتب مانى ، ابن ويسان و نيز مرقيون ( ائمهء مجوس ) را ترجمه نموده و بعلاوه از ميان مسلمانان ابن ابى العوجاء ، هماد عجرد ، يحيى بن زياد ، مطيع بن اياس در تأييد آن كتب كتابهائى تأليف نمودند و نتيجه اين شد كه در ميان مردم يعنى مسلمانان زندقه و الحاد منتشر گرديد .