آخوند ملا صدر و غزالى مطالبى در اين موضوع دارند كه قابل دقت و تأمل بلكه اشكال است كه در رسالهام به آن اشاره كردهام ) . حاج ملا هادى سبزوارى در كتاب شرح الاسماء صفحهء 95 در شرح يا من لا يرجى الا فضله - حديث امر اللّه ابليس بسجدة آدم و لم يشاء و نهى آدم عن اكل الشجره و شاء را معنى مىكند همينطور در حاشيهء همين صفحه باز توضيح ميدهد .
ملاحظه كنيد چه ميگويد : امر به سجده را تشريعى ميگيرد و لم يشاء را تكوينى - نهى آدم را از خوردن گندم تشريعى ميگيرد و خوردن گندم را بمشية تكوينى معنى مىكند .
در صورتى كه آن به كلى ناصحيح است ، زيرا چيزى را خداوند بخواهد بمشية تكوينى البته مىشود و چيزى را نخواهد تكوينا البته محال است بشود . مسلما تكاليف شرعيه شرطش قدرت است ، يعنى تا چيزى ممكن نباشد موالى عرف و شرع امر و نهى ندارد و خطاب و تكليف قبيح است - بنابراين تكليفى بر شيطان متوجه نشد و ايرادى بر او نيست كه چرا اطاعت نكردى زيرا مقدورش نبود سجده كند . ميگفت چون خدا تكوينا نخواست محال بود سجده واقع شود . همينطور است نهى از اكل شجرهء گندم ، پس معنى لم يشاء و يا شاء تكوينا نيست كه حاجى سبزوارى معنى كرده ، بلكه گفتيم بدليل حديث اصول كافى كه در اينجا نيز نقل كردم ، مراد از اراده و مشية يا عدم اراده و عدم مشية مشيتى - است كه تلو مشية مأمور و منتهى باشد يا تلو عدم مشية آن دو . مثلا خداوند امر كرد فلان كار را بكن . اگر مأمور نخواست انجام دهد ، خداوند هم طبق عدم ميل و مشية او نميخواهد ، تا آن چيز تحت اختيار او باقى باشد وجودا و عدما . خداوند امر كرد شيطان را به سجده و مطلوب خدا هم بود ولى چون شيطان ابا كرد و مايل نبود به سجده خدا هم طبق ميل او نخواست براى حفظ اختيارش و الا اگر خداوند تكوينا و حتما ميخواست سجده واقع شود البته شيطان قادر بتخلف نبود و چنين عبادت اجباريهم مسلما مطلوب و محبوب مولا نيست . همچنين است نهى از اكل شجره و الا معقول نيست خداوند نهى در خوردن گندم كند تشريعا و بعد آدم را تكوينا و حتما وادار به خوردن نمايد . زيرا در مشية تكوينى خداوند تخلف محال است . خلاصه معنى دو حديث اين مىشود كه امر كرد شيطان را بسجدهء آدم چون شيطان لبا نميخواست سجده كند خدا هم نخواست . نهى كرد آدم را از خوردن گندم ، چون آدم لبا و قلبا
تاريخ علم كلام ( به همراه تاريخ علم كلام جديد ) — صفحة بحث و انتقاد 8
مساهمون: سيد محمد تقى فخر داعى گيلانى
صبحث و انتقاد ٨