ميكنم و ميگويم در كارها و امور يوميهء ما كه بدست خودمان انجام و ايجاد مىشود چه در افعال قلبيه و چه در افعال جوارح كه خودمان را فاعل مختار ميدانيم قضا و قدر همين افعال و اعمال ما است كه اشتغال داريم . خداوند چون از ازل ميدانست ماها با علم و اختيار اينطور رفتار ميكنيم لذا علم و اراده و مشيت خدا هم تلو علم و اراده و قدرت و مشيت ماها واقع شد . يعنى ماها را به حال ما واگذاشت مثل فرس حرون و اسب سركش افسار و ريسمان ول كرد تا هر جا و هر چيز دل ما خواست برويم و عمل كنيم .
در رسالهء جبر و تفويض صفحهء ( 27 ) مثل زدم و حديث اصول كافى را شاهد بر مدعى ( صفحهء 29 ) آوردم - در اينجا نيز قسمتى از روايت را ذكر ميكنم : كتاب توحيد از اصول كافى در باب قدرت و استطاعت عباد در افعال و اعمال راوى از حضرت صادق 4 سؤال مىكند و حضرت جواب ميفرمايد تا ميرسد به اين فراز و ميفرمايد - ان اللّه لم يجبر احدا على معصية و لا اراد ارادة حتم الكفر من احد و لا كن حين كفر كان فى ارادة اللّه ان يكفر و هم فى ارادة اللّه و فى علمه الا يصيروا الى شيئى من الخير - قلت اراد منهم ان يكفروا قال ليس هكذا اقول و لا كنى اقول علم انهم سيكفرون فاراد الكفر لعلمه فيهم و ليست هى ارادة حتم و انما هى ارادة اختيار انتهى -
خلاصهء معنى ميفرمايد : خداوند احدى را مجبور بر معصيت نمىكند و اراده هم مىكند ارادهء حتميهء كفر نيست از احدى - و لا كن هر كس كافر مىشود تا ارادهء خداوند با آن كافر نباشد نمىتواند كافر شود ، اين مردم با همراهى علم و ارادهء خداوند چرا به طرف خير نميروند . راوى عرض مىكند : خداوند از بندگان اراده كرده است كافر بشوند ؟ - حضرت در جواب ميفرمايد اينطور من نگفتم ، بلكه ميگويم چون خداوند دانست بعد از خلقت در دار تكليف با علم و اختيار مايل بكفر است و خواهد كافر شد لذا به حكم حديث سبع كه عنقريب ذكر مىشود براى حفظ اختيار عباد ارادهء خدا هم تلو ارادهء عبد درآمد ، فاراد الكفر . چنانچه خداوند بر خلاف ارادهء عبد اگر اراده ميكرد البته كافر نميشد ولى جبرا بود و اين ممدوح نيست و اينك خلاصه كرده ميگويم ماها فاعل مختاريم و در وقت انجام كارها خداوند قدرت ما را از ما نمىگيرد بلكه ما را پس از اعلام خير و شر بتوسط رسل و نمايندگان خود به حال خود ما واميگذارد و همين اعمال و افعال ماها عالم قضا و قدر
تاريخ علم كلام ( به همراه تاريخ علم كلام جديد ) — صفحة بحث و انتقاد 5
مساهمون: سيد محمد تقى فخر داعى گيلانى
صبحث و انتقاد ٥