يدرك بسرعة ليس فى ذاته مركبا من حروف مقطعة و متوقفة على تموجات متعاقبه حتى يحتاج الى المخارج و المقاطع كما فى الكلمات المتعارفة الهجائيه و يرد عليه الاشكال من القدم و الحدوث و امثالها بل هو تلقى امور غيبيه و كلام خفى معنوى تلقيا روحانيا متصورا فى القلب و منقشا فى حس مشترك نبى كل عصر . هذا نظير ما نتكلم و نأخذ المطالب فى النوم و هو على ثلثة اقسام - لانه اما بلا واسطة شيء او مع الواسطه . و الواسطه اما يكون ملكا او شيئا آخر من وراء حجاب ، و يؤيد هذا حديث قرب الفرائض و النوافل و ما قاله النبى ص لنا مع اللّه حالات نحن فيها هو و هو فيها نحن ، نحن نحن و هو هو و فى القسم الاول الذي هو مقام جمع الجمع كما قال العبودية جوهرة كنهها الربوبيه ، يسرى و يفيض العلوم و الاسرار منه تعالى الى قلب النبى ص كيفما اتفق بلا توسط و اطلاع احد و يسمى هذا وحيا و فى القسم الثانى من الحديث و هو مقام الفرق و الامتياز - يفيض العلوم و الامور الغيبيه بتوسط الوسائط ملكا كان او غيره من وراء حجاب كما فى ليلة المعراج و تلاقى موسى مع الشجره و غيرهما و قد اشار الى اقسام الثلاثة بقوله تعالى و ما كان لبشر ان يكلمه اللّه إلّا وحيا او من وراء حجاب او يرسل رسولا . و هذا غالب احوال الانبياء . »
حكيم ابو نصر فارابى در مقاله 5 صفحهء 94 لوح و قلم را متذكر مىشود و بمطالبى اشاره مىكند تا ميگويد : آنچه در لوح و قلم بظهور ميرسد همان قضا و قدر مىباشد و سخن را كوتاه مىكند ، ولى ميخواهم بگويم در معنى قضا و قدر و جبر و اختيار و امر بين امرين و توضيح بعضى اخبار مشكله علما و فضلاى هر عصر خيلى به اشتباه رفتهاند و بالاخره براى توضيح مطالب و رفع اشكالات چارهجوئىها كرده و به سنگلاخ افتادهاند .
اين بنده در رسالهء جبر و تفويض خودم كه سال 1351 هجرى قمرى تأليف و طبع كردم با اينكه مختصر است ميتوانم ادعا كنم كه مطالب را تا حدى روشن كرده و معنى پارهء آيات و احاديث مشكله را هم شرح داده و اسرار سربستهاى را مكشوف ساختهام . اشاعره و معتزله يعنى فرقهء جبريه و مفوضه حرفهائى دارند ، عدليهء اماميه كه قائل به امر بين امرين هستند باز حرفهائى زده و چيزهائى نوشتهاند . در واقع فهميده نميشود چه بايد بگويند . مراجعه كنيد شايد معلوم گردد . بالجمله تفصيل را به رسالهام احاله مىدهم و بطور اختصار در اينجا اشاره
تاريخ علم كلام ( به همراه تاريخ علم كلام جديد ) — صفحة بحث و انتقاد 4
مساهمون: سيد محمد تقى فخر داعى گيلانى
صبحث و انتقاد ٤