وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَهُمْ أُمَّةً واحِدَةً
( حمعسق )
وَ لَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ .
( نحل )
وَ لَوْ شِئْنا لَآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها
( سجده ) اگر خدا ميخواست هرآينه آنها را يك امت قرار ميداد .
و اگر خدا ميخواست هرآينه همهء شما را هدايت ميكرد .
اگر ما ميخواستيم هر نفسى را بكمال هدايتش ميرسانيديم .
بعضى اوقات سركشى و بىپروائى كفار بر پيغمبر باقتضاى بشريت خيلى گران ميگذشت ، در اينجا آيه نازل مىشود :
وَ إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي - الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى - الْهُدى فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ .
( انعام ) چنان كه انكار و اعراض آنها تو را سخت مىآيد اگر توانى نقبى در زمين بساز يا نردبانى بر آسمان بر فراز تا آيتى بر آنها آورى و اگر خدا ميخواست همه را مجتمع بر هدايت ميكرد . تو البته بىصبر و دلتنگ چون جاهلان مباش .
ليكن چون فطرت اكثر انسانها طورى ساخته شده كه از طريق هدايت و وعظ و پند سخن حق را قبول مينمايد لذا اسلام بوسيلهء همان پند و وعظ دستور دعوت باسلام داده ميگويد :
ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ
( نحل )
فَذَكِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ .
( غاشيه )
فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا
( مزمل )
أَ فَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ .
( يونس )
خلق را بحكمت و برهان و موعظهء نيكو به راه خداى خود دعوت كن ( و با اهل بحث و جدل هم ) ببهترين طريق مناظره كن .
تو خلق را متذكر ساز كه وظيفهء پيغمبرى تو غير از اين نيست و تو مسلط و توانا بر آنها نيستى .
تا هر كه بخواهد راهى بسوى خدا پيش گيرد .
آيا تو ميخواهى مردم را به اجبار مسلمان كنى ؟