4 - بزرگترين وسيله براى ترقى تمدن يا نشانى اعتلاء و ارتقاء از بين بردن تنفر و اكراه و اجبار مذهبى است . از وقتى كه دنيا رو بعمران و آبادى نهاده هميشه در هر سرزمين و هر قوم و سلطنتى اين طريقه جريان داشت كه بر اقليتهاى مذهبى اعمال زور و جبر مينمودند . به آنها آزادى مذهبى داده نميشد و بطور حقارت و نفرت با آنها رفتار ميشده است و افراد را بطرق گوناگون مجبور به تبديل مذهب ميكردند . تنها اين نبود كه گفته شد بلكه پيش از اسلام مشرب و مذاق تمام دنيا اين بوده و گوئى آن جزء فطرت آدمى شده بود كه وقتى كه ميان دو نفر سر يك عقيده اختلاف پيدا ميشد آن اختلاف در تمام امور معاشرتى تاثير داشته است يعنى بين آن دو نفر مغايرت و دوگانگى پيدا شده تا اين حد كه به مخاصمت و معاندت مىكشيد .
اول از همه اسلام حدود اختلاف مذهب و ديگر روابط و تعلقات را جداگانه قائم كرده و نشان داد كه اگر با كسى در مذهب اختلافى رويداد نبايد آن در تمام امور معاشرت و شئون زندگى اثر بخشيده و موجب افتراق و مباينت گردد . ملاحظه كنيد در آنجا كه حقوق والدين را بيان نموده ميفرمايد :
وَ إِنْ جاهَداكَ عَلى أَنْ تُشْرِكَ بِي ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما وَ صاحِبْهُما فِي الدُّنْيا مَعْرُوفاً
و اگر پدر و مادر تو را بر شرك خدا كه آن را به حق نميدانى وادار كنند در اين صورت ديگر امر آنها را اطاعت مكن و ليكن در دنيا با آنها بحسن خلق رفتار كن .
بعد بطور عام فرمود :
لا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَ لَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ
« 1 »
( ممتحنه ) خدا شما را از دوستى آنان كه با شما در دين قتال و دشمنى نكرده و از ديارتان شما را بيرون ننمودند نهى نميكند تا بيزارى از آنها جوئيد بلكه با آنها به عدالت و انصاف رفتار كنيد كه خدا مردم با عدل و داد را بسيار دوست دارد .
هامش
( 1 ) - در قرآن مجيد آيات زيادى از اين رقم موجودند كه با اهل مذاهب غير راه الفت و دوستى بقيه در صفحه بعد