خوانندگان گرامى بايد بدانند كه دعوى ما فقط اين نيست كه اسلام با تمدن موافق و همراه است بلكه اين را نيز ادعا داريم كه آن يعنى اسلام تمدن را مخصوصا در آغوش خود پرورش ميدهد و به آخرين درجهء كمال مىرساند .
اين امر قابل انكار نيست كه تمدن دنياى امروز در اروپا به پايهاى رسيده كه در هيچ عصرى بدان پايه نرسيده بود . علىهذا بايد بدقت ملاحظه نمود كه اصول و مبادى اين تمدن چيست ؟
اصول و مبادى اوليهء تمدن اروپا را ميتوان در عناوين ذيل محدود نمود ، چنان كه هر وقت در دنيا قومى در تمدن ترقى كرد و يا در آينده ترقى خواهد نمود آن ترقى روى همين مبادى و اصول بوده و خواهد بود .
اساس و بنياد تمام ترقيات انسان نخست اين است كه او خيال كند كه والاترين مخلوقات است و در تمام كائنات آنچه هست براى اين است كه انسان از او تمتع بردارد و بايد دانست كه اول از همه قرآن مجيد اين اصل را بما تعليم داده در آنجا كه ميفرمايد :
لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ
وَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً .
ما انسان را در احسن تقويم بيافريديم تمام آنچه در آسمان و زمين است خدا مسخر شما كرده است .
از اين قبيل آيات زيادند كه آينده ذكر خواهيم نمود :
2 - بنياد تمام ترقيات انسانى اين است كه يقين داشته باشد كه مدار خير و شر ، ترقى و تنزل و بالاخره عروج و زوال او تماما بر سعى و كوشش خود او مىباشد و هم كاميابيهاى دين و دنيا موقوف بر كوششهاى محضهء اوست . قرآن مجيد اين اصل را بيان نموده است :
لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى
،
لَها ما كَسَبَتْ وَ عَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ
( بقره )
وَ لا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْها .
( انعام ) براى آدمى جز آنچه بسعى خود انجام داده نتيجه و پاداشى نخواهد بود ( آرى ، مزد آن گرفت جان برادر كه كار كرد ) هر سود و زيانى كه به نفس آدمى ميرسد تمام نتيجهء عمل و كارى است كه كرده ، آنكه كار بد مىكند وبالش به خود او ميرسد .