و كل ذلك لجسده ( ص ) فى اليقظة و لكن ذلك فى موطن هو برزخ بين المثال و الشهادة جامع لاحكامها فظهر على الجسد احكام الروح و تمثل الروح و المعانى الروحية اجساد او لذلك بان لكل واقعة من تلك الوقائع تعبير و قد ظهر لحزقيل و موسى و غيرهما نحو من تلك الوقائع و كذلك لأولياء الامة .
تمامى اين واقعات بر جسم آن حضرت در حال بيدارى گذشته ليكن در آن عالم كه ما بين مثال و شهادت است و جامع آثار و احكام هر دوى آنهاست . پس احكام روح بر جسم ظاهر شده و روح و چيزهاى روحانى مجسم شده به نظر آمدهاند و به همين جهت است كه براى هر كدام از اين وقايع تعبيرى جداگانه شده - است و بايد دانست كه براى حزقيل نبى و حضرت موسى و غيره هم نظير اين واقعات پيش آمده است و همينطور براى اولياء هم پيش مىآيد .
او بعد روى همين اصل براق ، ملاقات انبياء ، عروج بافلاك ، سدرة المنتهى بيت - المعمور و غيره را تشريح كرده است .
اين بيان شاه ولى الله اگر چه نهايت درجه حكيمانه و محققانه است ، ليكن ( با كمال تأسف ) قدرى خلط مبحث شده است . اين مرد بزرگ دامنهء عالم مثال و برزخ را بقدرى وسعت داده كه حتى مجازات و استعارات را هم داخل عالم مثال كرده است .
مثلا اين حديث كه در قيامت موت به صورت قوچ آمده و ذبح كرده مىشود . صرف پيرايه و روش و اسلوبى است در بيان كه مقصود از آن ظاهر كردن اين معنى است كه ما بعد - الموت ديگر موت نيست و اين دانشمند آن را هم جزء واقعات عالم مثال قرار داده است !
در بيان امام غزالى ، شيخ الاشراق و شاه ولى الله كه جزئى تفاوت است اگر از آن قطع نظر كرده شود قدر مشترك اين خواهد بود كه در شريعت امورى كه به ظاهر خلاف عقل ميباشند اين امور چندين قسمند كه ما آنها را ذيلا به نظر خوانندگان مىرسانيم : -
1 - اكثر موارد مجاز و استعارهء محض است ، مثل تسبيح جمادات ، خطاب به
تاريخ علم كلام ( به همراه تاريخ علم كلام جديد ) — صفحة علم كلام جديد 178
مساهمون: سيد محمد تقى فخر داعى گيلانى
صعلم كلام جديد ١٧٨