در مورد ديگر مىنويسد : -
و ما يتلقى الانبياء و الاولياء و غيرهم من المغيبات فانها قد ترد عليهم فى اسطر مكتوبة و قد ترد بسماع صوت قد يكون لذيذا و - قد يكون هائلا و قد يشاهدون صور الكائنات و قد يرون صورا حسنة انسانية فى غاية الحسن تخاطبهم فتناجيهم بالغيب و قد يرى الصور الّتي يخاطب كالتماثيل - الصناعية فى غاية اللطف و قد ترد عليهم فى خطرة و قد يرون مثلا معلقة و جميع ما يرى فى المنام من الجبال و البحور و الأرضين و الاصوات العظيمة و الاشخاص كل مثل قائمة .
مطالب و امور غيبى كه بر انبياء و اولياء معلوم ميشوند گاهى اين امور در سطور نوشته شده به نظر مىآيند و گاهى به صورت آواز كه احيانا لذتبخش مىشود و گاهى هم مهيب ، و گاهى صور كائنات را مشاهده ميكنند و احيانا صورتهاى جالبى به شكل انسان ولى در غايت حسن و جمال ميبينند كه با آنها سخن ميگويند و از غيب آگاهشان ميسازند و گاهى اين صورتها كه تكلم ميكنند در يك پيكرها و تمثالهائى نهايت درجه لطيف و زيبا به نظر ميرسند و گاهى هم پر از مهابت معلوم ميشوند و گاهى هم اتفاق مىافتد كه اين اشخاص مثالهاى معلق مشاهده ميكنند . ( بالاخره ) آنچه در خواب از كوه ، دريا ، زمين ، آوازهاى سخت يا اشخاص به نظر مىآيند تمامى اينها صورى هستند مثالى كه بذات خود قائم ميباشند .
شاه ولى الله در اين موضوع مبسوطا سخن رانده است ، او نصوصى را كه در آنها از اين قسم موجودات سخن رفته به تفصيل نقل كرده و بعد مىنويسد كه وقتى كه شخص به اين نصوص نظر مىاندازد ناگزير است كه از اين سه شق يكى را قبول نمايد : يا تسليم كند كه علاوه بر محسوسات عالم مثالى هم وجود دارد . ( او اين عالم مثال را مطابق اصول محدثين نشان ميدهد ) و يا اينكه قائل شود كه شخص ناظر را اينطور به نظر آمده است ، هر چند در خارج از حاسهء او چيزى وجود ندارد و يا آنكه اين واقعات بطور تمثيل بيان شدهاند . فاضل دانشمند اين احتمالات را ذكر كرده و مىنويسد شخصى كه باحتمال سوم تنها قناعت مىكند من او را اهل حق نمىدانم و از اينجا معلوم مىشود كه او
تاريخ علم كلام ( به همراه تاريخ علم كلام جديد ) — صفحة علم كلام جديد 173
مساهمون: سيد محمد تقى فخر داعى گيلانى
صعلم كلام جديد ١٧٣