علم كلام اول است ، لذا شرحى از آن بطور خلاصه ذيلا به نظر خوانندگان ميرسانيم :
اسلام تا وقتى كه در عرب محدود بوده در عقائد هيچ نوع كاوش و جستجو و بحث و نزاع پيدا نشده بود و علتش هم اينست كه مذاق اصلى عرب عمل و كار بوده نه تخيل و تفكر و به همين جهت است كه در مسائل نماز و روزه و حج و زكات يعنى امور عملى از همان ابتدا تحقيقات و تدقيقات شروع شده تا اين حد كه در زمان خود صحابه مجموعهاى از فقه فراهم آمده بود ، ليكن در مسائل مربوطهء باصول عقائد و ايمان چندان مو - شكافى يا انتقاد و نكتهچينى نشده بلكه همان عقيدهء اجمالى را كافى مىدانستند .
اسباب اختلاف عقائد
ليكن وقتى كه اسلام دامنهاش وسعت پيدا كرده و رو به بسط نهاد و ايرانى و يونانى و قبطى در حلقهء اقوام اسلامى درآمدند در عقائد آفرينش نكات شروع گرديد . يك سبب آن اين بود كه مذاق و مشرب اقوام عجمى دقت نظر ، خردهبينى و موشكافى بوده است .
سبب دوم كه آن عمده است اينكه اقوامى كه اسلام آوردند در مذهب و آئين قديم آنها در باب عقائد مثل صفات خدا ، قضا و قدر ، جزا و سزا ، افكار و خيالات خاصى وجود داشت . در اين خيالات و افكار آنچه كه علنا بر خلاف عقائد اسلام بود مثل تعدد الهه ، شرك و بتپرستى البته از دلهاى آنها رخت بربست ولى در آنجا كه عقائد اسلامى چندين پهلو ممكن بود داشته باشد و در ميان آنها از يك پهلو يا از يك حيث با عقائد ديرين آنها تماس و پيوستگى داشته است طبعا آنها مايل به همين طرف شده و همان را اختيار مينمودند و چون مردمانى از مذاهب مختلف در دائرهء اسلام آمده بودند و عقائد سابق آنها با هم بالكل مختلف بودهاند لذا از اين عقائد مختلف اثرى كه ميبخشيده آن اثر نيز لازم بود كه مختلف باشد ، مثلا خدائى كه يهود به آن عقيده داشت بالكل در پيرايهء يك آدم مجسم تسليم شده بود ، چشمانش درد ميگيرد و بشدت آزار مىرساند ، فرشتگان عيادت ميكنند ، گاهى با پيغمبر كشتى ميگيرد ، زمين مىخورد و آسيب ميبيند و امثال آن . « 1 »
هامش
( 1 ) تمامى اينها مخصوصا در توراة مذكور ميباشند . ( مؤلف )