موافق ميباشند . از شرح و بسط اقسام پنجگانه ، بسيارى از مشكلات حل شده و حقايقى كشف گرديدند . »
امام مشار اليه در اين موضوع دقيق و باريك مسائل مورد بحث و مشتبه را كه پنج قسم قرار داده است از آنها در مسئلهء تأويل چيزهاى زيادى حل مىشود و مع ذلك او در اين بحث كه تأويل چند قسم است ؟ . شرائط جواز آن كدامند ؟ و از حيث جواز در اين اقسام ترتيب آن چيست ؟ او همهء اينها را در يك رسالهء خاصى مبسوطا بيان نموده و اين مبحث را به پايان رسانيده و فيصله داده است و ما آن را ذيلا به نظر خوانندگان مىرسانيم :
او مىنويسد كه وجود اشياء به پنج قسم منقسم مىشود .
1 - وجود ذاتى يعنى وجود واقعى و حقيقى مثل وجود آسمان و غيره .
2 - وجود حسى يعنى وجودى كه آن مخصوص به صاحب حس است مثل واقعات خواب .
يا مثلا بعضى بيماران را صورى در حال بيدارى به نظر مىآيند . صورتهائى كه از فرشتگان براى پيغمبران متمثل ميشوند غزالى آن را هم از اين قسم ميشمارد ، چنان كه در تحت عنوان مزبور مىنويسد :
بل قد يتمثل للانبياء و الاولياء فى اليقظة و الصحة صور جميلة محاكية لجواهر الملائكة و ينتهى اليهم الوحى و الالهام بواسطتها فيتلقون من امر الغيب ما يتلقاه غيرهم فى النوم و ذالك لشدة صفاء باطنهم كما قال الله تعالى فتمثل لها بشرا سويا و كما انه ( ص ) راى جبرئيل كثيرا .
بلكه گاهى صورتهاى زيبائى مشابه با ذوات ملائكه انبياء و اوليا را در حال بيدارى و صحت به نظر مىآيند و بواسطهء همين صور جميله به آنها وحى و الهام مىشود . امور غيبى كه به ديگران در خواب كشف مىشود به آنها در نتيجهء صفاى باطن در بيدارى معلوم ميگردد . كما اينكه خدا گفته كه جبرئيل به صورت آدمى به نظر مريم آمده و همچنين آن حضرت كه جبرئيل را زياد رؤيت كرده است .
3 - وجود خيالى كه عبارت از وجود ذهنى است .
تاريخ علم كلام ( به همراه تاريخ علم كلام جديد ) — صفحة علم كلام جديد 162
مساهمون: سيد محمد تقى فخر داعى گيلانى
صعلم كلام جديد ١٦٢