تاريخ علم كلام
علم كلام دو قسم جداگانه است
اگر چه علم كلام از يك مدت نام مجموعهايست از مسائل مخلوط بهم ، اما آن در حقيقت دو قسم جداگانه است و مقاصد هر يك از اين دو تا هم به كلى مغاير با ديگرى مىباشد . يك قسم علم كلام آنست كه از مشاجرات فرق اسلامى با هم پيدا شده است و آن تا مدتى در وسعت و بسط بوده و بدين وسيله معركهآرائيها و هنگامههائى بزرگ بزرگ بپاشده كه در آنها نه از قلم بلكه از شمشير كار گرفته شده و صدمه و آسيب بزرگى از اين راه باقتدار سياسى اسلام وارد آمده است .
قسم دوم آن بوده است كه براى مقابله و مبارزهء با فلسفه ايجاد شد ، تا زمان غزالى اين دو قسم از هم به كلى متمايز و جدا بوده و امام مشار اليه مسئلهء سازش دادن و به همبستگى را بنا نهاد و امام رازى آن را ترقى داده و متأخرين بقدرى خلط مبحث كردند كه فلسفه ، كلام ، اصول عقائد با هم مخلوط و ممزوج شده و يك معجون مركب گرديد .
حالت موجودهء مسلمانان « 1 » اقتضاى آن را ندارد كه مشاجرات و مجادلات قسمت اول تجديد و يا تاريخ آن امروز نوشته شود ولى چون قسم دوم علم كلام كه اينك ميرويم تاريخ آن را بنويسيم و بعد همان را نمونه كرده روى آن علم كلام جديد مدوّن نمائيم بسيارى از مطالب راجعهء بان يعنى قسم دوم منوط و موقوف بر دانستن تاريخ
هامش
( 1 ) مراد حالت تنزل و انحطاط است .