كتب قدما در تاريخ كلام
راجع بعلم كلام و شرح حالات متكلمين كتابهاى زيادى در عربى نوشته شده و اول از همه مرزبانى متوفى در سال 304 هجرى از مورخين نامى مائه چهارم كه ابن النديم از او در الفاظى نهايت مدحيه ياد كرده است كتابى بنام اخبار المتكلمين نوشته و بعد از او كتب زياد ديگرى نوشته شده كه صورت آنها از اين قرار است :
نام كتاب / نام مصنف مقالات الاسلاميين / امام ابو الحسن اشعرى
ملل و نحل / ابو المظفر طاهر بن محمد اسفرايينى
ملل و نحل / قاضى ابو بكر محمد بن الطيب باقلانى متوفى بسال 429 ه
ملل و نحل / ابو منصور عبد القادر بن طاهر بغدادى متوفى بسال 429 ه
الفصل فى الملل و النحل / علامه على بن احمد بن حزم ظاهرى متوفى بسال 456 ه
ملل و نحل / امام محمد بن عبد الكريم شهرستانى متوفى بسال 548 ه
ملل و نحل / احمد بن يحيى مرتضى زيدى
از ميان آنها كتاب ابن حزم و شهرستانى و مرتضى زيدى برابر چشم ما هستند .
زمينهء اين كتاب و اصول مطالب و مندرجات آنها عبارتست از اينكه در اسلام از اول چه جور در عقايد اختلاف پيدا شده ؟ چگونه اين اختلاف دامنه پيدا كرده ؟
احزاب و فرق مختلف چطور تشكيل يافتهاند ؟ همه اينها بتفصيل ذكر شدهاند .
ابن حزم علاوه برين ردّ بر فرق مخالف خود را هم نوشته است . مرتضى زيدى مخصوص به زيديّه و معتزله مىباشد . ليكن تمامى اين كتب محدود به همان اختلاف و مجادلات فرق اسلامى است و از مجاهداتى كه متكلمين در مقابلهء با فلاسفه و ملاحده نموده بودند هيچ اشعارى در اين كتب نيست و بنابراين مجبور شده بكتابهاى ديگرى رجوع