در اسلام حكما و عرفائى كه گذشتهاند مثل امام غزالى ، ابن رشد ، شاه ولى الله و غيره اين خرق عادات را معلول علل و اسباب ميدانند و آن علل و اسباب را هم تشريح كردهاند . امام غزالى تمامى معجزات را سه قسم قرار داده است - . حسى ، خيالى ، عقلى ، او قسم اول را براى استمالت از اشاعره قائم كرده و دو قسم باقى را موافق ذوق و سليقه خودش بيان نموده است كه آن با تحقيقات عصر حاضر بالكل موافق مىباشد ، چنان كه ما در سرگذشت غزالى كه بطبع و نشر رسيده است عبارت اصلى امام مشار اليه را نقل كردهايم . طالبان به آنجا مراجعه كنند .
بو على سينا تا مدتى منكر خوارق عادات بوده است ، ليكن از اكابر صوفيهاى كه در زمان او بودند خارق عادت زيادى مشاهده نموده و در نتيجه مجبور باقرار و غور در علل و اسباب آن گرديد . چنان كه در كتاب اشارات شرحى كه درينباب ذكر نموده گواهى است بر اين معنى او در بيان خرق عادات مىنويسد : - و لكنها تجارب لما ثبتت طلب اسبابها ثم انى لو اقتصصت جزئيات هذا الباب فيما شاهدناه و فيما حكى عمن صدقناه لطال الكلام
ليكن آنها تجاربى هستند كه وقتى كه ثابت شدند به جستجوى اسباب آنها پرداخته ، چنانچه بخواهم جزئيات آنچه را كه خودم ديده و شنيدهام نقل كنم سخن به طول خواهد انجاميد .
بو على سينا براى خرق عادت گوناگون علل و اسباب مختلفى ذكر كرده كه از ميان آنها اثر قوهء نفسانى را او بالاتر از همه قرار داده كه شرح آن طبق بيان او بقرار زير است : - « اين مطلب ثابت و مبرهن است كه تخيل و توهم در جسم تأثيرى بسزا دارند .
مثلا از انبساط و خوشى رنگ چهره تغيير مىكند و از توهم صرف بعضى اوقات آدمى بيمار مىشود . انسان همينطور كه در جاى خود نشسته خيالات ناگوارى در دل او از كسى پيدا مىشود و از آن خيالات غضب مستولى ميگردد و از غضب توليد حرارت شده تا اين اندازه كه عرق مىآيد . از اين بيان اين قدر مسلم شد كه اين دعوى ماديون كه ميگويند فقط ماده ميتواند در ماده تاثير بخشد صحيح نيست ، زيرا كه خيال و وهم ، غيظ و خشم ماده
تاريخ علم كلام ( به همراه تاريخ علم كلام جديد ) — صفحة علم كلام جديد 110
مساهمون: سيد محمد تقى فخر داعى گيلانى
صعلم كلام جديد ١١٠