نتايج صورت نوعيهء آنها مىباشد ، يعنى براى هر نوع درخت مميزات و خصوصياتى كه هست صورت نوعيهء آن درخت آنها را پديد آورده است و بنا بر مراتب مزبور ( مثلا ) سؤال اينكه انگور براى چه شيرين ، لطيف ، پوست نازك پيدا شده سؤالى است لغو و بيهوده زيرا سؤال مزبور مثل اين است كه يكى بگويد انگور چرا انگور شده است ؟ . فطرت انگور مقتضى است كه آن شيرين ، لطيف ، پوست نازك باشد .
اكنون حيوانات را تحت دقت نظر بگيريد و ببينيد كه نظير نباتات آنها هم هر كدام در شكل و صورت و رنگ با ديگرى اختلاف دارند ، ليكن در آنها از نباتات علاوه چيزهاى ديگرى هم هست و آن عبارت است از حركات اختيارى و الهامات فطرى .
بهر حيوانى علوم الهامى خاصى عنايت شده كه بدين واسطه از بنى نوع خود ممتاز است و همين علوم الهامى است كه كفيل تمام ضروريات و خصوصيات زندگى آن حيوان مىباشد . براى تربيت و پرورش آنها از لحاظ فطرت و ساختمان اصلى آنها لوازم و اسبابى مجزا و جداگانه فراهم و مهيا هستند . توضيح اينكه نباتات چون حساس و متحرك بالاراده نيستند لذا در آنها رگ و ريشه پيدا شده كه آب و هوا و اجرام لطيف خاك را مكيده و آنها را در تمام شاخ و برگ توزيع و تقسيم ميكنند . حيوان نظر باينكه حساس و متحرك بالاراده بوجود آمده به او يك نوع ادراك فطرى داده شده است كه بوسيلهء آن ميگردد و تمام حوائج و ضروريات زندگى خود را ميتواند از اين راه فراهم نمايد .
و ديگر طريق خوردن ، آشاميدن ، زيستن ، قوهء تحمل و پايدارى در هر يك مختلف مىباشد . چهار پا علف ميچرد ، درنده گوشت مىخورد ، پرنده پرواز و ماهى شنا مىكند و تمامى اين اختلافات هم از نتايج صور نوعيهء آنهاست و همين صورت نوعيه است كه بهر كدام بدين گونه ادراكات خاص ، علوم خاص ، الهامات خاصى عطا مىكند كه مناسب و در خور احتياجات و ضروريات آنها مىباشد ، ليكن بايد در نظر داشت كه هر اندازه علوم و ادراكاتى كه در حيوانات وجود دارد تمام فطرى و الهامى هستند يعنى بوسيلهء كسب و اكتساب براى آنها حاصل نشده بلكه اين علوم و ادراكات با خود آنها پيدا شدهاند و اين يك خصوصيتى است بالاتر از همه كه حيوان را از انسان جدا ميسازد و اما به انسان
تاريخ علم كلام ( به همراه تاريخ علم كلام جديد ) — صفحة علم كلام جديد 83
مساهمون: سيد محمد تقى فخر داعى گيلانى
صعلم كلام جديد ٨٣