جواب اعتراضات ملاحده
ما اين را انكار نميكنيم كه عالم از اجزاى ذيمقراطيسى بنا شده است و اين را هم قبول ميكنيم كه عالم قديم « 1 » است ، كما اينكه در ميان خود مسلمانان فرقهء بزرگى از معتزله و حكماى اسلام يعنى فارابى و ابن سينا و ابن رشد به همين عقيده هستند ، بلكه همچنانكه ابن رشد در تلخيص المقال نوشته است از اين آيات خود قرآن مجيد
« أَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً .
وَ كانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ
ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَ هِيَ دُخانٌ »
همين متبادر مىباشد . ما اين را هم مسلم ميداريم كه اجزاء ماده متحركند و حركت جزو ذاتيات ماده است ، قوانين قدرت مختلفى هستند كه موافق آنها اجزاء با هم مىآميزند ، تركيب پيدا ميكنند و در آنها قواى خاص و خواص پيدا ميشوند ليكن عقدهء كائنات از اين امور هم حل نميشود و تفصيل آن بدين قرار است :
در همكارى و هم آهنگى قوانين قدرت
در اين شبهه نيست كه تمام نظام عالم بر قوانين قدرت قائم است ، ليكن اين قوانين هر يك جداگانه مستقل بالذات ولى با ديگرى بىتعلق نيستند بلكه هر كدام موافق ، متناسب و معين آن ديگر ميباشند و اين تناسب و علاقه و ربط بين آنها تا اين اندازه است كه در ايجاد و پديد آوردن يك چيز خيلى محقر و كوچكى هم كليهء قوانين قدرت دست بهم داده و متحدا كار ميكنند .
يك گياه خيلى ضعيف و ناچيز آن وقت ميتواند پيدا بشود كه خاك باشد و همينطور از آب و غيره گرفته تا افعال و خواص تمام اجزاء فلكى بزرگ بزرگ مثل آفتاب و ماهتاب و غيره در پديد آوردن آن مشاركت و توافق به عمل بياورند
هامش
( 1 ) - و اين بطور فرض است يعنى اگر عالم را قديم هم بدانيم بازهم ناگزير به قبول كردن خدا هستيم - مترجم