معها لا يطالب بلم آن ماهيات پيدا شده مطالبهء علت و جهت معنى ندارد .
صور نوعيه قديم و ازلى بودن
وقتى كه اين مطلب مسلم شد كه قسمت اعظم مظاهر قدرت نتيجهء صورت نوعيهء خود اشياء هستند يعنى آنها را خدا بالذات و مستقيما نيافريده است بلكه نتيجهء لازمى صور نوعيهاند كه با خود آنها پيدا شدهاند باقى ميماند اين بحث كه خالق صور نوعيه كه هست ؟ . اين قدر نزد حكماى قديم هم مسلم است كه صور نوعيه قديم و ازلى هستند . در شرح الطوالع چنين مسطور است :
و زعم ارسطاطاليس و ابو نصر الفارابى و ابو على بن سينا ان الافلاك قديمة بموادها و مقاديرها و اشكالها سوى حركاتها و العناصر بموادها و صورها - الجسمية بنوعها و صورها النوعية بجنسها
معنى آنكه ارسطو ، فارابى و ابن سينا بر آن رفتهاند كه افلاك از حيث ماده و مقدار و شكل قديمند و فقط حركت آنها قديم نيست . همچنين مواد عناصر و نوع صور جسميهء آنها و نيز جنس صور نوعيهء آنها قديم ميباشند
قديم بودن صور نوعيه را وقتى كه خود اهل مذهب قبول دارند حال فقط اين بحث باقى ميماند كه صور نوعيه خود به خود پيدا شدهاند و يا خدا آنها را پديد آورده است ؟ .
آنهائى كه اهل مذهبند نتوانستهاند دليلى براى اين بياورند كه صور نوعيه را خدا پديد آورده است ، بلكه اين احتمال زياده قرين قياس مىباشد كه آنها به خودى خود پديد آمدهاند ، چه وقتى كه آنها قديم و ازلى شدند معلول گفتن آنها بدون يك دليل قوى به كلى بر خلاف عقل مىباشد .
حاصل كلام اينكه اجزاى ذيمقراطيسى قديمند و با آن اجزاء حركت هم قديم مىباشد . از حركت امتزاج حاصل مىشود و از امتزاج صور نوعيهء مختلف بوجود آمده و باقى مظاهر كائنات آنچه كه هست نتايج قهرى و لازمى همان صور نوعيه ميباشند چنان كه صاحبان مذهب هم آن را ( تا يك حد ) تصديق دارند .