قديم باشد لازم مىآيد كه خود واقعه نيز قديم و ازلى باشد ، زيرا وجود علت مستلزم وجود معلول مىباشد و اگر خير ، حادث است آن وقت براى آن نيز علتى بايد در كار باشد . حال اگر اين سلسله منتهى بعلتى شود كه قديم و ازلى است لازم مىآيد كه تمامى آن سلسله درجه بدرجه قديم باشند ، زيرا كه علة العلل وقتى كه قديم شد معلول اولى او هم قديم خواهد بود . وقتى كه معلول اولى قديم شد معلول او هم قديم مىباشد و « هلم جرا » و اگر اين سلسله بيك علت قديم و ازلى ختم نشد بلكه به لانهايه برود ديگر خدا كجا باقى ميماند . غير از اين ، اعتراضات قويهء ديگرى ملاحدهء سابق كردهاند ولى ضرورت ندارد كه ما آن فتنههاى خوابيده را بيدار كنيم .
ملاحدهء امروز اروپا اعتراضاتى كه بر وجود خدا ميكنند و آن سبب شده كه بىعلاقگى و انصراف از مذهب روزانه در كشور نشر و انتشار پيدا مىكند ، اينك ما آن اعتراضات را براى اطلاع خوانندگان نقل كرده و بجواب آنها مىپردازيم .
ماديها
دستهاى كه امروز جزو منكرين خدا شمرده مىشوند آنها اصحاب حس يا فرقهء ماترياليست ( ماديون ) ميباشند . ليكن آنها خود اين دعوى را ندارند كه خدا نيست بلكه ميگويند كه او يعنى خدا از دائرهء تحقيقات ما خارج است ، زيرا كه دائرهء علم آنها به ماده محدود مىباشد و اين ظاهر و بديهى است كه خدا مادى يا از جنس ماده باشد نيست . ما اين قول پروفسور ليتريه را در بالا نقل كرديم كه « مادى مذهب هميشه از بحث در عقل اول دورى ميجويد ، زيرا كه از آن هيچگونه علم و اطلاعى در دست ندارد ، ما حكمت الهى را نه انكار ميكنيم و نه مثبت آنيم . وظيفهء ما از نفى و اثبات هر دو بر كنار ماندن است .
در ميان اين جماعت بعضيها هم قدمى فراتر نهاده اين را هم ادعا ميكنند كه از دو طرف اقرار و انكار طرف انكار زياده قوى مىباشد . اينها ميگويند اول از همه بايد اين را حل كرد كه مقياس يا اصول اوليهء انكار يا اقرار يك چيز كدام است ؟ و روى چه اصلى ميتوان چيزى را اقرار يا انكار نمود ؟ فلسفهء جديد براى تحقيقات علمى ، اولين اصلى كه قرار داده اين است كه تا وقتى كه شهادت قطعى بر وجود شيئى موجود نشد نميتوان وجود آن را مسلم