اعتراضات « 1 » ملاحده ( منكرين خدا )
قبل از شروع بمطلب ما تذكار اين را لازم ميدانيم كه انكار خدا در اين عصر يك فكر جديد و تازهاى نيست . هميشه و در هر زمان گروهى از ملاحده موجود بودند كه وجود قطعى خدا را منكر يا لااقل مردد بودهاند . از سيانس يعنى علم و نيز فلسفهء جديد پرتو تازهاى بر اين موضوع نيفتاده است و راجع بانكار خدا دليلى كه تازگى داشته باشد نتوانستهاند بياورند بلكه ملاحدهء سابق و حال فرقى كه با هم دارند اين است كه دلائل ملاحدهء سابق زياده دقيق و قوى ميباشند و در مقابل آنها دلايل ملاحدهء عصر حاضر را اصلا نميتوان دليل گفت ، چه ما حصل تمامى مباحث آنها اين است كه « دليلى بر ثبوت خدا در دست نيست » « سواى ماده چيزى موجود نيست » « بدون اعتراف به خدا سلسلهء نظام عالم ميتواند قائم باشد » ظاهر است كه اينها دليل نيستند بلكه اعترافى است بعدم علم كه عبارت از « لا ادرى » باشد .
اعتراض ملاحدهء قديم بر وجود خدا
متكلمين اسلام دلائل ملاحدهء سابق را به تفصيل نقل كردهاند .
علامه ابن حزم در ملل و نحل ابتدا بذكر اعتراضات ملاحده پرداخته و بعد آنها را جواب گفته است :
اين اعتراضات چنان كه در بالا گفته شد اعتراضاتى هستند دقيق و قوى و ما بطور تفنن يكى از آنها را در پائين نقل ميكنيم - : « اگر وجود خدا مسلم داشته شود ما مىپرسيم واقعهاى كه امروز پيش آمده آيا علت آن قديم است يا حادث و اگر
هامش
( 1 ) اين فصل در حقيقت مخصوص بذكر اعتراضات و اقوال ملاحده است و پس از اتمام آن جواب آنها شروع مىشود . ( مترجم )