كسى را محفوظ نگذارد . براى خلاصى از چنگ اين دشمنان تا حدى عقل كارآمد مىباشد ، چه او نشان ميدهد كه اگر قصد آبروى كسى كنى او هم همين كار را خواهد كرد . اگر يكى را ميخواهى تباه كنى او نيز همين را خواهد خواست . اگر به سران و مهتران احترام نگذارى آنها هم احترام نخواهند گذاشت . اولا اين گونه عقل دورانديش در اشخاص تعليميافتهء مخصوص و زبده پيدا مىشود . بعلاوه موارد و مواقع زيادى پيش مىآيند كه انسان پرواى اين گونه تلافى و انتقام را ابدا نميكند . خوف از حكومت بيم از محتسب يا جاسوس و بالاخره خطر انتقام چيزى بشمار نميآيند ، در اين مواقع عقل در مقابل اين دشمنان پرزور نميتواند پايدارى كند ، بلكه يك قوهء ديگريست كه سينه سپر كرده و انسان را از حملات و تعرضات اين دشمنان مخوف حفاظت مينمايد و نام اين قوه نور ايمان « كانشنس « 1 » » حاسهء اخلاقى است و همين اساس شالودهء مذهب مىباشد .
نور ايمان
اين قوه جزء غريزهء انسانى است . عالم و جاهل ، وضيع و شريف شاه و گدا ، وحشى افريقا و تعليميافتهء اروپا در همهء آنها سهمى ، از آن وجود دارد و اشاره به همين معنى است اين آيهء قرآن .
فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ
.
پس بجانب دينى ( مستقيما ) روىآور كه آن فطرت خداست و انسان را روى آن آفريده است . در آفرينش خدا تغير و تبدل راه ندارد و آن دينى است استوار ، ليكن اكثر مردم آن را نميدانند .
گسلر يك حكيم آلمانى مىنويسد كه « مذهب چيزى است ابدى ، زيرا كه حاسهاى كه مذهب زادهء آنست هيچگاه و در هيچ زمانى معدوم نميشود » پروفسور رينان عالم شهير فرانسه كه خود بمذهب پابند نبود در كتاب تاريخ مذهب مىنويسد كه « ممكن است كليهء اشيائى كه ما آنها را دوست داريم و تمام چيزهائى كه از حظوظ
هامش
( 1 ) -ecneicsnaC