و مبسوطى نوشته است ، ليكن در جواهر الكلام مىنويسد :
و هذه العلوم الاربعه اعنى علم الذات و الصفات و الافعال و علم المعاد اودعنا من اوائله و مجامعه القدر الذي رزقنا منه مع قصور العمر و كثرة الشواغل و الآفات و قلة الاعوان و الرفقاء بعض التصانيف لكنا لم نظهره فانه يكل عنه اكثر الافهام و يستضربه الضعفاء و هم اكثر المتوسمين بالعلم بل لا يصح اظهاره الاعلى من اتقن علم الظاهر و سلك فى قمع الصفات المذمومه من النفس طرق المجاهده حتى ارتاضت نفسه و استقامت على سواء السبيل فلم يبق له حظ فى - الدنيا و لم يبق له طلب الا الحق و رزق مع ذلك فطنة و قادة و قريحة منقاده و ذكاء بليغا و فهما صافيا و حرام على من يقع ذالك الكتاب بيده ان يظهره الاعلى من استجمع فيه هذه الصفات
يعنى اين علوم چهارگانه كه علم ذات و صفات و افعال و نيز علم معاد باشد از اصول ابتدائى و جامع آن آن قدرى كه بما روزى شده بود ما آن را با كمى فرصت و موانع زياد و قلت اعوان و انصار در بعضى تأليفات خود درج كردهايم ليكن اين كتب را ظاهر نساختهايم چه آنكه اكثر مردم از فهم آنها عاجز و بجاى فائده زيان مىبينند و اكثر مدعيان علم هم از همين قماشند ، بلكه بايد آن را فقط به كسى اظهار داشت كه علم ظاهر را تكميل كرده و در ريشهكن كردن صفات ذميمه مجاهدت نموده تا اين حد كه توسن نفس وى رام و از خواهشهاى دنيوى چيزى در او باقى نمانده و جز طلب حق غرضى نداشته باشد . بعلاوه داراى هوش سرشار ، طبع منقاد ، فهم روشن و سلامتى فطرت بوده باشد و حرام است بر كسى كه اين كتاب به دستش مىافتد كه آن را ظاهر سازد مگر به كسى كه جامع اين صفات باشد .
شما در اين الفاظ امام دانشمند خوب تأمل كنيد كه ميفرمايد « حقايق اصلى جلو مردم بيان كرده شود بفهم آنها در نمىآيد و به آنان زيان مىرساند » در اينجا چون ممكن بود كسى ايراد كند كه اين حكم دربارهء عوام صادق است ، اما اظهار حقايق به صاحبان علم چه مانعى دارد ؟ و لذا براى دفع آن ميگويد علمائى كه امروز هستند با عوام همپايهاند . ! !
براى مخاطب صحيح قيد عمدهاى كه ضميمه مىكند اين است كه دنيا را به كلى ترك گفته باشد و از اين صاف ظاهر مىشود كه عوام روى اظهار حقايق بر هم شده و لغزش
تاريخ علم كلام ( به همراه تاريخ علم كلام جديد ) — صفحة علم كلام جديد 3
مساهمون: سيد محمد تقى فخر داعى گيلانى
صعلم كلام جديد ٣