آثار دانشمندان آن كشور « 1 » پهناور و استفاده از افكار محققين و نويسندگان عصر در موضوعهاى مختلف خاصه در فلسفه و كلام كه جزء تحصيلات پيشينه و مورد علاقهء خاص من بود پيوسته با كمال كنجكاوى در فحص و طلب بودم شنيدم كتابى در تاريخ علم كلام و نيز كلام جديد بقلم علامه شبلى نعمانى از طبع خارج و منتشر شده است . نظر بآگاهى كاملى كه از تبحّر آن استاد دقيق داشتم نسخهاى از آن را بدست آورده و با شوق وافرى آن را خواندم ، ديدم كه آن روىهمرفته اثريست شاهكار و نويسندهء متعمّق از بوستان تحقيق براى دوستان تحفهاى آورده است . كتاب بهترين مصاحب من بوده و آن را به هيچوجه از خودم دور نمىكردم و همواره در انتهاز فرصت بودم كه براى هموطنان خود آن را به فارسى ترجمه نمايم ليكن با نبودن وسائل در آنجا و نداشتن فراغت كافى انجام اين خدمت از عهدهام به كلى خارج بود .
حال كه خوانندگان ارجمند از كليات مسافرت هند من آگاه گرديدند بىمناسبت نيست براى تكميل اين سفرنامه دو سطرى هم در شرح حالات آميخته برنج و تعبم در آن استان و پيش آمد و اسبابى كه آن منجر باستعفاى از شغل و ترك هند و بالاخره بازگشت بايران گرديد در اين فرصت يادآور شوم .
روزانه شش ساعت در كالج مشغول بودم و در خارج از محيط كالج جز يكى دو ساعت كه اختصاص بضروريات حياتى داشت بقيهء اوقاتم مصروف مطالعات جديد خاصه تكميل زبان و ادبيات انگليسى و از جمله حاضر كردن دروس در انگليسى بوده است چه آنكه تدريس در كالج معمولا بايستى به زبان مزبور باشد . و اين براى من آن وقت كه هنوز انگليسى من بدين پايه نبود خاصه جلو شاگردانى كه در انگليسى فاضل بودند بايد بگويم بسيار مشكل و ناچار بودم دروس را قبلا حاضر نمايم . باور كنيد كه در شبانهروز
هامش
( 1 ) مملكت بزرگ هندوستان را 562 مملكت كوچك تشكيل ميدهد كه بعضى از آن بزرگتر از انگلستان و برخى از چند جريب تجاوز نميكند . در هندوستان بين سه تا چهار هزار روزنامه و مجله به 17 زبان مختلف منتشر مىشود . 18 دانشگاه وجود دارد كه هر ساله بطور متوسط 176000 دانشجو در آن تحصيل ميكنند و اما عدهء دبستان و آن يكصد و نود هزار مىشود و با وجود اين صدى 14 نفر اهالى باسواد هستند و امروز اين كشور عظيم به دو قطعه يكى هندوستان و ديگر پاكستان تقسيم شده و كشور اخير بزرگترين كشور اسلامى بشمار آمده و دارد مراحل ترقى را مىپيمايد .