3 - بواسطهء اختلاف مواد اثر مختلف ظاهر مىشود ، مثل آتش كه كارش فقط سوزانيدن است ، ليكن آهن از آن ذوب و گل سخت و سفت ميگردد . كار آتش در هر دو جا يكى است ، ليكن چون ماده قابل است يعنى در طبيعت آهن و گل اختلاف وجود دارد لذا نتيجهء مختلف ظاهر ميگردد :
در ذات خدا هيچكس از طرق سهگانهء بالا نميشود وجود داشته باشد . مركب القوى بودن آشكارا باطل است . احتمال دوم براى اين باطل است كه خالق آن آلات كه خواهد بود ؟ اگر خالق ديگرى باشد تعدّد خدا لازم مىآيد و اگر خدا خود خالق آنها باشد در ساختن آنها به آلات ديگرى ضرورت خواهد افتاد و در اين صورت قبول سلسلهء غير متناهى آلات در آلات لازم مىآيد . حال فقط اين احتمال يعنى احتمال سوم باقى ميماند و در آن هم اين سؤال پيش مىآيد كه آن مادههاى مختلف را كه پديد آورده ، خدا كه خود چيزهاى مختلف را ( بلا واسطه ) نتواند پديد آورد و اگر ديگرى آنها را بوجود آورده باشد تعدد آلهه لازم مىآيد . وقتى كه طرق سهگانهء مزبور نسبت به خدا ممكن نشد ميماند اين طريقه كه خدا بالذات يك چيز را پديد آورده و بعد او چيز ديگر را و همينطور واسطه در واسطه تمامى عالم بوجود آمده - است . چنان كه ترتيب مخلوقات اينست كه خدا اول از همه عقل را پديد آورده و او نفس را ، نفس افلاك را و افلاك همهء عالم را .
علامهء موصوف بعد از اين بيان مىنويسد كه اول از همه ارسطو اين مذهب را اختراع كرده است و اين را هم نوشته كه من تمامى اين تقرير را از فرفوريوس يعنى يورفير نقل كردهام .
اصحاب حس بر اين عقيدهاند كه چيزى از عدم ممكن نيست بوجود بيايد و آنچه در عالم بوجود مىآيد مادهء آن از قبل موجود مىباشد و از اينرو ماده قديم است . خدا ماده را بوجود نياورده بلكه ماده صورتى را كه اختيار مىكند همين ، فعل خداست .
مذهب جالينوس همين بود و او در ثبوت اين مسأله كتابى نوشت كه اسكندر و سى افروديسى يك نفر حكيم يونانى كتابى بر ردّ آن نوشته است . علامه ابن مسكويه راى اسكندروس
تاريخ علم كلام ( به همراه تاريخ علم كلام جديد ) — صفحة تاريخ علم كلام 100
مساهمون: سيد محمد تقى فخر داعى گيلانى
صتاريخ علم كلام ١٠٠