بر آنكه مسائل مربوط توسط متخصصين مطالعه شده و مورد موافقت دولتين قرار گيرد تا طرحهائى كه لازمتر ، سهلتر و مفيدتر باشد اجرا شود .
6 - دولتين موافقت مينمايند كه فورى هيئت مختلط متخصصين براى مطالعه و تجديدنظر در تعرفهء گمركى موجود تعيين شود تا مجددا تنظيم آن برپايهء حفظ منافع حقهء كشور و سعادت آن استوار گردد .
در تهران - در تاريخ 9 اوت 1919 به امضاء رسيد .
قرارداد دوم ترتيب دريافت قرضه را كه به مبلغ 2 ميليون ليره و از قرار نرخ 7 % و به مدت بيست سال تعيين شده بود معلوم ميكرد .
دو مراسله هم بود كه در اوّلى دولت بريتانيا براى تجديدنظر در كليهء قراردادهاى موجوده بين دو دولت و ترميم خسارات وارده در ايام جنگ و رسيدگى بهرگونه دعاوى حقهاى نسبت بسرحدات وعدهء همكارى ميداد . در مراسلهء دوم اظهار شده بود كه بريتانياى كبير مخارج نگاهدارى قشون انگليس را در خاك ايران براى حفاظت بيطرفى كشور مطالبه نخواهد كرد و در ازاء تقاضا داشت كه ايران ترميم خسارات واردهء از اقامت قشون را در حراست نكند .
به نظر قابل تاسف است كه اين قرارداد گرچه قبل از تصويب عهدنامهء صلح تنظيم شده بود به فوريت به انجمن اتفاق ملل تسليم نشد . بقول لردگرى اف فالادن « 1 » « اين نمونهء مساعدت بيك كشور ضعيفى بود كه حقا انجمن اتفاق ملل بايستى در آن مداخله داده شود و جاى تأسف بسيار است كه دخالتى بانجمن داده نشد . » نتيجهء حذف اين امر تأثير غلطى بود كه در دنيا مخصوصا فرانسه و آمريكا ايجاد گشت مبنى بر آنكه ما ايران را يك لقمهء چرب اختصاصى حساب ميكنيم . انجام هركارى در كشورى نظير ايران آنقدر دشوار است كه فقدان دلسوزى از طرف اين دو دولت ممكن است باعث گسيخته شدن قرارداد شود . قطعنظر از اينموضوع در صورت وجود محيط اعتماد مشترك ، قرارداد بسيار نافع است . ايران محتاج دست زورمند فداكارى است و بريتانياى كبير تنها همسايهاى است
هامش
( 1 ) -Lord Grey of Falladan