جنگ گنجهء 26 سپتامبر 1826 ميلادى
عباس ميرزا فورا براى ترميم و جبران اين مصيبت و فلاكت با سى هزار نفر بسوى شمال حركت نمود ولى در 18 ميلى شهر گنجه بالاى رود آكستفه « 1 » با ژنرال پاسكيويچ كه سپاهش نصف سپاه او بود روبرو شد . توپخانهء ايران كه بوسيلهء افسران انگليسى اداره ميشد باعث شد كه يك لشكر روسى عقب نشيند و دو رژيمان قرهداغ مورد حملهء سخت واقع شد . اگر ايرانيان در اين قسمت همگى پيشرفت ميكردند جنگ را برده بودند ، چه توپخانهء روس بد اداره ميشد و قادر بفعاليت نبود . بدبختانه براى ايران عباس ميرزا همان رفتارى را كه در اصلاندوز كرده بود نموده و فرزندانش فرمان مراجعت و عقبنشينى دريافت نمودند .
اين اقدامات باعث دلسردى تمام آرتش ايران شد و بسيارى از رژيمانها بدون آنكه يك تير شليك كنند متفرق شدند . عباس ميرزا كه شخص جبانى نبود منتهاى كوشش خود را براى جمعآورى مردانش به كار برد ، ولى آصف الدوله وزير باولين علامت خطر ميدان جنگ را ترك گفته و در همان شب خود را به رود ارس كه صد و پنجاه ميل دور از ميدان جنگ بود رسانيد .
حرص و طمع فتحعليشاه
حرص و طمع يكى از غرائز و جزو طبيعت فتحعلى شاه بود و از اين حيث به آخرين خلفا « 2 » شباهت داشت . او توده كردن جواهرات و طلاآلات را بر صرف پول در دفاع ملى ترجيح ميداد و بدينجهت اقداماتى كه براى تجهيز و جمعآورى يك آرتش جديد نمود كافى نبود . بعلاوه پسران او حاضر نشدند كه در تحت فرماندهى عباس ميرزا مسلوب الاعتبار كنونى خدمت نمايند . قورخانهء تبريز در واقع خالى شده بود و مبالغ پولى كه براى آنجا اختصاص داده شده بود باختلاس و دستبرد از بين رفته ، حتى گلولههاى توپ آنجا با كاليبر توپها فرق داشت و قابل استعمال نبود . براى خريد سرب در محل كوششهائى كردند ولى مقدار خيلى كمى بدست آمد . در همين اوان زمستان فرارسيد و چون شاه از دادن پول براى تجهيز خوددارى
هامش
( 1 ) -Akastofa( 2 ) - بايد مراد مستعصم عباسى باشد كه بدست هولاكو كشته شد . ( مؤلف )