انجام مىشد چنان كه آيات سوره هاى انعام و عنكبوت و زمر از فكر و كار دينى آنها خبر مىدهد . و چون خودشان را پيرو دين ابراهيم مىدانستند و پيغمبر نيز دين خود را دين ابراهيم معرّفى كرد شايد از اينروى خود را باسلام نزديك پنداشتند و خواستند راهى ميانين پيدا كنند كه گاه بدين خود و گاه به دين پيغمبر باشند اين بود كه اين سوره نازل شد تا اين گونه دين مشترك ميان توحيد و شرك ريشه كن شود و چنين تصوّرى بدلها راه نيابد و با چند نفى و تكرار بيان شد تا قاطع و برنده باشد و راهى براى آن گونه افكار نماند .
سخن ما : 1 - اگر آنچه براى جهت نزول اين سوره نوشتهاند درست نباشد سبك سخن نشان مىدهد كه بدنباله ى گفتگوئى ميان پيغمبر و كافران اين سوره نازل شده است كه شايد چنين بوده است : آنها گفتهاند : ما بدين ابراهيم هستيم و خداپرست و اللَّه مىگوئيم و تو نيز چنين مىگوئى و در كلمه ى اللَّه يكى هستيم و بتهاى ما به تو زيان ندارد پس از ما جدا مباش از اين روى به پيغمبر ( ص ) دستور رسيده باشد كه به آنها بگو : آنچه شما مىپرستيد ميانجى و رابط است كه من نمىپرستم و آنچه من مىپرستم وحدت و يكتائى است كه شما نميپرستيد 2 - تكرار آيه شايد براى اين باشد كه اوّل براى پاسخ سخن آنها است و نشان دادن اصل پرستش آنها و خود ، و در دوّم اعلام است كه با اين فكر و دلبستگى شما دين درست نمىشود و نمىتوانيد معبود حقيقى بپذيريد و من نيز معبود ساختگى نمىتوانم بپذيرم .
3 - آيت آخر كه بعضى مفسّرين نوشتهاند به آيت سيف منسوخ است و اين جمله را در بيشتر آيات به كار بردهاند درست نيست چون به آيات جلو روشن شد كه راه توافق نيست و نه آنها موحّد هستند و نه پيغمبر مشرك مىشود پس ناچار هر كسى به راه خود خواهد بود . و اين آيه نمىفهماند كه مشرك در دين خود آزاد است و جنگ با آنها جايز نيست تا بگوئيم : اين آيه نسخ شده است به « فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ » چون آيه براى روشن كردن رابطه ى ميان دو دسته است
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 686
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص٦٨٦