مجمع : سوگند بروزگار است چون گذشت آن ، همه پنداشت و عبرت . و اگر سوگند به آخر روز باشد رفتن روشنى و آمدن تاريكى نيز پندى است .
« إِنَّ الإِنْسانَ » 2 فخر : 1 - الف و لام ممكن است به معنى جنس باشد و مقصود همه ى آدميزادها باشند جز آنچه بعد جدا شده است . 2 - گروهى از مشركين مقصود هستند مثل وليد بن مغيره و عاصم بن وائل يا ابو لهب يا ابو - جهل كه اينها مىگفتند : محمّد ز كار خود زيان برد اين سوره در جواب آنها است كه اين كسان زيان ديدهاند .
« لَفِي خُسْرٍ » 2 طبرى : يعنى در نابودى و كمى است و نقل است كه عليّ عليه السّلام مىخواند « إِنَّ الإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ و انّه فيه الى آخر الدّهر » و نيز نقل است كه به اين گونه مىخواند « وَالْعَصْرِ و نوائب الدّهر إِنَّ الإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ و انّه فيه الى آخر الدّهر » .
مجمع : يعنى هر روزى چيزى از دست مىدهد و در نقصانست چون عمر سرمايه است و چون در آن چيزى بدست نياورد و بدوران زندگى طاعتى نكرد در نقصان و كم بود سرمايه است .
ابو الفتوح : اخفش گفت : يعنى آدمى در عذاب و آزار است . اعرج :
خسر با ضمّ خاء و سين خواند .
كشف الاسرار :
گفتى بكنم كار تو بنوا فردا
و آن كو كه تو را ضمان كند تا فردا
فخر : يعنى در راه خسران و زيان است .
حسينى نوشته :
مده بيهوده نقد عزيز عمر ز دست
كه بس زيان كنى و مر تو را ندارد سود
« تَواصَوْا بِالْحَقِّ » 3 كشف : يعنى يكدگر را سفارش كنند بر به پا داشتن حقّ به گفتار و كردار . و مقصود از حقّ : 1 - فرمانبرى خدا است . 2 - يكتا -