حنيف و مسلم با هم گفته شود مقصود از حنيف آن كس است كه وظيفهء حجّ انجام مىدهد ، و اگر تنها استعمال شود به معنى مسلمان است 3 - ابن جبير گفته است : عرب كسى را حنيف مىگويد كه ختنه كند و حجّ گزارد 4 - قتاده گفت :
حنيفيّه ختنه است و احتراز از هم سر شدن با محارم و بپاداشتن مناسك و آداب دين .
« دِينُ الْقَيِّمَةِ » 5 طبرى : يعنى دينى كه خدا پيغمبر را با آن فرستاده است و آن را پسنديده است .
مجمع : 1 - يعنى دين قيّمة . 2 - كتب قيّمه كه كتب اديان سابق باشد خليل بن احمد گفته است : قيّمة جمع قيّم است به معنى قائم و مقصود دين كسانى است كه به يكتاپرستى ايستاده و پا بر جا هستند .
« خَيْرُ الْبَرِيَّةِ » 7 مجمع : « بريئه » با همزهء آخر خواندهاند كه از برأ الخلق باشد يعنى ايجاد شدگان . از مقاتل و ضحّاك نقل است كه اين آيه براى عليّ و اهل بيت او نازل شده است .
« رَضِيَ اللَّه - الخ » 8 طبرى : يعنى خدا از آنها راضى است بواسطهء بندگى و فرمانبرى و آنها از خدا خشنود هستند كه به دنيا مزدشان داده است و براىشان ثواب ذخيره كرده است تا در آخرت آنها را بيامرزد .
كشف : 1 - رضاى خلق تسليمشان هست به آنچه او حكم كند . و رضاى حقّ توفيق خلق است كه از حقّ راضى شوند و تسليم به حكم او باشند 2 - رضا به دو گونه است : رضاى بحقّ كه خلق و تدبير كرده و رضاى از حقّ به هر چه سرنوشت و معيّن كرده است . و سرى گفته است : اگر تو ز حقّ راضى نباشى چگونه خواهى كه او ز تو راضى شود .
حسينى : بيت :
دارند هر كس از تو مرادى و مطلبى
مقصود ما ز دنيى و عقبى لقاى تو است