بطور كلَّى است و مقصود جنس عسر است و يسر نامعيّن است و يسرى پس از يسر ديگر منظور است 2 - مقصود از عسر گرفتارى مادّى است كه در اوّلى گفته شده است پس از اين گرفتاريها گشايش پيدا مىشود و زندگى آسان مىشود ، و در دوّم مقصود از يسر آسايش معنوى است يعنى پس از اين گرفتاريها عالم ديگرى است و آسانى هميشگى و مقصود از اين تكرار اين است كه تأكيد و تشويق باشد مانند ديگر تأكيدها كه در قرآن است .
ابو الفتوح : اين آيه در قرآن عبد اللَّه مسعود يك آيه بوده و مكرّر نبوده است و ابو جعفر قارى در هر دو آيه « عسر » با ضمّ خوانده است .
« فَإِذا فَرَغْتَ - الخ » 7 - 8 مجمع : 1 - يعنى چون از نماز واجب فارغ شدى بدعا بپرداز و روى دل به خدا كن و از او بخواه و معنى « فَانْصَبْ » از نصب بمعنى رنج است يعنى به استراحت مپرداز و همين معنى از امام باقر و صادق عليهما السّلام روايت شده است 2 - چون نماز واجب تمام كردى به نماز شب خود را مشغول بدار 3 - چون از كار زندگى آسوده شدى بعبادت و نماز بپرداز 4 - چون از واجبات آسوده شدى دست اندركار آن كار شو كه ميل آن دارى 5 - چون از كار دشمن آسوده شدى در عبادت شو 6 - چون از جهاد دشمن آسوده شدى برنج جهاد با نفس باش 7 - چون كار پيغمبرى خود كردى در انديشه ى شفاعت باش . و روايت است كه شريح ديد دو نفر كشتى مىگيرند و زور آزمائى مىكنند گفت : آدم بىكار را به اين گونه كارها دستور ندادهاند چه خدا فرموده است « فَإِذا فَرَغْتَ - الخ » .
تفسير صفى عليشاه : در اين سوره :
ما بنگشاديم آيا سينه ات
تا نباشد منكدر آئينه ات ؟
اندر اين معنى بود بسيار حرف
گفته ها باشد به قدر فهم و ظرف
گفته بعضى بود بار حزن و غم
از جفاى مشركين و طعن و ذمّ
عارفان گويند كز جمع وصال
باز گشتن سوى فرق انفصال