آن روز معنى خاصّ و ارزنده داشته است كه شايسته ى سوگند بوده است و ما از آن بىخبريم و يا سوگندى تازه و بىسابقه و سازگار با سليقه ى آن مردم بوده است تا ايشان را تازگى آن خوش آيد و بآيات اين سوره بهتر گوش دهند و البتّه سازگار بوده است چون پيغمبر ( ص ) كه طبعى حسّاس و لطيف داشت و برترين ذوق و سليقه مختصّ به او بود پس از وحى آن را فرا گرفت و قرائت فرمود .
5 - آيت چهارم « وَاللَّيْلِ - الخ » شايد مقصود همان گفته ى ابو الفتوح است كه شب روندگان و مسافرت در شب باشد كه كار هميشگى عرب است و بسيار ارزنده براى او و شايسته ى سوگند . و شايد همين وابستگى زندگى بيابان - نشينان به اين اوقات است كه در آيت پنجم « هَلْ فِي ذلِكَ - الخ » به صورت پرسش گفته شده است : اگر كسى را خرد باشد اينهمه سوگند بس باشد .
6 - آيت 15 « فَأَمَّا الإِنْسانُ - الخ » وابستگى اين آيت بجلو شايد اين باشد كه چون در آغاز سخن با سوگند اذهان متوجّه بحقّ شده است و براى درستى اين حقيقت سرگذشت مردم بدرفتار چون عاد و ثمود بميان آمده تا نمونه باشد از گرفتارىهاى ممكن براى آدمى كه به خود آيد و گول خوشيهاى زندگى نخورد و از سرگذشت آن مردم پندگيرد و خوى و روش ايشان پيش نگيرد . و به دنبال روشن كردن اين حقايق كه خداوند آدمى را به اين گونه مىدارد كه شنيديد به اين آيه جنس او را معرّفى كرده است كه قضاوت و كارش براى خودش از راه احساس است نه سنجش و خرد ، و چون خوشى و سرمايه دارى را ارزش خود به پيشگاه حقّ مىداند و نادارى را خوارى خود به اين كه گاه باشد خوشى براى آزمايش او است و سختى در برابر بدرفتارى و زشتى كار او است .
7 - آيا معنى « ابْتَلاه رَبُّه » چه باشد ؟ چون معنى مشهور بلا و فتنه اختيار و امتحان است كه آزمايش براى نمودارى خاصيّت نهانى چيزى باشد .
پس آزمايش انسان يعنى نمودار كردن توانائى و ايستادگى او در سختى و خوشى كه در برابر مال و مقام و تندرستى و فراهمى خواسته ها و يا خوارى
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 572
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص٥٧٢