شده است . و مقصود نهى و جلوگيرى از موجبات فراموشى است و امر به تكرار و مواظبت است .
« إِلَّا ما شاءَ اللَّه » 7 فخر : در مقصود از اين جمله چند احتمالست : 1 - اين جمله استثناء حقيقى نيست چون پيغمبر چيزى از قرآن فراموش نفرمود و براى تعليم و تبرّك آورده شده است كه در برابر هر كار آينده اين جمله را بگويند .
2 - براى فهماندن بمردم است كه ممكن است فراموش شود و محال نيست ولى نخواهد شد مثل اين جمله « لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ » يعنى اگر مشرك شوى كار تو نابود است با اينكه آن حضرت مشرك نشد 3 - براى تحريك پيغمبر است بر مواظبت در حفظ قرآن چون بواسطه ى اين استثناء هر آيت قرآن ممكن است فراموش شود براى اينكه خدا نخواهد پس از ترس اين احتمال و امكانش در همه حال مواظب بر آن خواهد بود 4 - مقصود اين است كه هرگز فراموشى نخواهد بود چنان كه كسى با ديگرى گويد در همه ى سرمايه ى من تو شريك هستى مگر آن را كه خدا بخواهد ، و منظور از اين استثناء تأكيد مطلب است نه جدا كردن چيزى و محدود كردن شركت او بمانند اين آيه « خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالأَرْضُ . . . إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ » يعنى تا آسمان و زمين بر جا است آنها در آتش هستند مگر كه خدا بخواهد . و معلوم است كه اين استثناء تأكيد و تثبيت بيشترى است براى بقاى در آتش 5 - ممكن است مقصود اين باشد كه هرگز فراموش نمىكنى مگر آن را كه خدا بخواهد مدت كمى فراموشت شود و باز بيادت آيد 6 - مقصود اين است كه فراموش نمىكنى مگر آن را كه خدا بخواهد از يادت ببرد و آن را نسخ كند كه نه بخوانى و نه به آن رفتار كنى و اين سخن مقاتل است كه مىشود هم قرائت و هم حكم نسخ شود . 7 - يعنى مگر آن مستحبات و چيزهاى غير لازم در دين را كه اهميّت ندارد خدا بخواهد از يادت ببرد و زيانى بدين و پيغمبرى تو ندارد مجمع : بعضى گفتهاند : معنى اين است : مگر آن را كه خدا بخواهد در آينده به تو نازل كند و بوقت ديگر محوّل شده است اكنون تو آن را مخوان .
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 544
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص٥٤٤