حافرته « يعنى از همانجا كه آمد برگشت و معنى آيه اين است كه مشركين قريش در جواب سخن پيغمبر از قيامت مىگفتند : مگر مىشود كه ما به صورت پيش از مرگ برگرديم و بمانند امروز زنده باشيم ؟ مجاهد گفته است » الْحافِرَةِ « يعنى زمين گود شده و مقصود اين است كه چون مرده ى در گور هستيم چگونه ما را بر ميگردانند ابن زيد گفته است » الْحافِرَةِ « بمعنى آتش است يعنى مىشود كه ما را از گور بر گردانند و به آتش ببرند ؟
مجمع : بعضى گفتهاند : يعنى آيا مىشود كه پس از مرگ در گور زنده شويم ؟
فخر : جواب اين اعتراض منكرين رستاخيز را به سه جور گفته است :
1 - آنكه بمحشرش مىآورند موجودى دانسته به خود است كه مادّه و خواصّ مادّى نيست ، و گروهى از مسلمين و فلاسفه اين را گفتهاند 2 - جسمى است در بدن آدمى كه در سرشت ، غير اين اجسام است و مانند آب در گل و روغن در دانه هاى روغنى به تمام اجزاى بدن سرشته شده و چون بدن آدمى فاسد شد اين جسم از آن موادّ جدا مىشود و براى هميشه باقى مىماند چون قابل فساد نيست 3 - آنچه از گور در مىآيد جسمى است مانند همين اجسام و موادّ بدن جز اينكه آن را خداوند خاصيّت بقاء داده است چنان كه انسان از اوّل پيدايش تا آخر بيك شخص اشاره مىشود كه او يا من با اينكه هزاران نوبت اجزاى بدن او عوض شدهاند پس همانچه در مدّت زندگى با همهء تبدّلات بدنى باقى است همانهم پس از مرگ و از هم پاشيدن موادّ آن چون مادّهء اصلى بود و در تمام دوران زندگى باقى بود براى هميشه باقى خواهد ماند .
« نَخِرَةً » 11 مجمع : قاريهاى كوفه غير از چند نفر « ناخرة » با الف خواندهاند . فرّاء گفته است : « نَخِرَةً » بمعنى پوسيده است و « ناخرة » بمعنى ميان خالى است ، و در قرائت غير معروف از « الحفرة » بدون الف براى تخفيف در تلفّظ و در « إِذا كُنَّا » و « أإِنَّا لَمَرْدُودُونَ » اختلاف قرائت است در تلفّظ به دو
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 469
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص٤٦٩