1 - فرشتگانند كه در نكوكارى از آدميان جلو هستند يا در رساندن وحى به پيغمبران از شياطين جلوترند يا روح مؤمنين را بجلو بسوى بهشت مىبرند چنان كه از علىّ عليه السّلام نقل است 2 - ارواح مؤمنين است كه بسوى فرشتگان جلو مىروند 3 - مقصود ستارگانند كه در جنبش از يكدگر جلوند 4 - اسبهائى كه در جنگ جلو مىروند .
« فَالْمُدَبِّراتِ » 4 كشف : مقصود فرشتگانند كه دست اندر كار وحى و عذاب و باران و روزى و جان گرفتن و صور دميدن هستند . و اختلاف است كه اين سوگندها به خداوند آفريننده ى آنها است يا چون آنها شايسته ى پند و عبرت هستند به خود آنها سوگند ياد شده است . و جهت اينكه « سابقات و مدبّرات » بوسيله ى فاعطف شده است اين است كه در اين دو معنى تعقيب و دنبالگيرى از آنهاى جلو است به اين گونه كه پس از سباحت جلو مىروند و تدبير كارها ميكنند .
فخر : چون از پيغمبر صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم چيزى نقل نشده است براى معانى اين كلمات پس همه ى آنچه مفسّرين گفتهاند ممكن است مقصود باشد بعلاوه كه شايد مقصود و مراتب برگشت دل آدمى باشد از غير حقّ بسوى او به اين گونه كه نازعات يعنى آن دلها كه مشتاق هستند خود را به آن دستاويز استوار حقّ بياويزند يا آنها كه خود را ز غير حقّ جدا مىكنند . و « ناشطات » يعنى آن دلها كه چون از غير حقّ بحقّ رو آور شدند با نشاط و نيروى كامل در كوشش هستند تا برسند بخويهاى پسند خداوندى . و « سابحات » يعنى پس از كوشش با نشاط ، به درياهاى عالم الهى بگردش و شناورى هستند . و « سابقات » اشاره است به اختلاف اين قلوب و ارواح كه بعضى در كار خود جلو مىروند . و « مدبرات » اشاره است به برترين پايه ى پيشرفت آدمى كه مىرسد به نخستين پايهء فرشتگان پس چون روح آدمى بپايان پيشرفت خود رسيد كه معنى سبق و جلو رفتن است پيوسته بجهان فرشتگان شود كه « مدبرات » اشاره به اين پايه و مرتبه ى روح و دل است .
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 467
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص٤٦٧