كشف : اين « لا » مربوط به جلوگيرى سخن منكرين است اگرچه در اوّل سوره است چون قرآن بمنزله ى يك آيه و يك سوره است و همه ى آيات و سور وابسته به يكدگر است و مثل اين است كه سخن آنها كه در جاى ديگر نقل شده است جلو اين آيه است و مىگويد نه چنان است كه شما گوئيد سوگند برستاخيز .
« لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ » 2 طبرى : 1 - قتاده گفته است : يعنى سوگند بقيامت و بنفس لوّامه 2 - حسن گفته است : سوگند بقيامت و نه سوگند بنفس لوّامه ، ولى بهتر اين است كه هر دو سوگند باشد چون رسم عرب در گفتگو اين است كه اگر بگويد « لا و اللَّه لا فعلت و لا اقسم باللَّه لا فعلت » مقصود از « لا » جلوگيرى از ديگر سخن است و آغاز بسوگند ، پس چون روش سخن عرب بر اين است ما نمىتوانيم معنى ديگر براى آن بدانيم مگر قرينه و دليلى بر خلاف اين معنى باشد بعلاوه كه گروهى از آنان كه سخنشان حجّت است اتّفاق دارند كه آن جمله ى اوّل سوگند است پس دليلى نداريم كه جمله ى دوّم سوگند نباشد و گروهى گفتهاند : قيامت هركسى مرگ او است ، چنان كه علقمه پس از دفن مرده اى گفته است اين آدم برستاخيز خود رسيد و قيامت براى او بر پا شد . و مغيرة بن شعبه گفته است : مردم مىگويند : « القيامة القيامة » فقطَّ قيامت هر كس مرگ او است . و در مقصود از نفس لوّامه اختلاف است :
1 - سعيد جبير گفته است : يعنى نفسى كه بر خوب و بد ملامت مىكند 2 - و مجاهد گفته است : بر گذشته ملامت مىكند و پشيمانى دارد 3 - بدكار شايستهء ملامت 4 - آنكه مذموم است و ناپسند .
مجمع : ابو مسلم گفته است : يعنى : نه سوگند برستاخيز و نه به نفس ملامتگر خويش سوگند مىخورم چون شما نه برستاخيز عقيده داريد و نه به ملامت شخص خود را در آن روز . و علىّ بن عيسى گفت : آنكه گفته است اوّل سوگند است و دوّم نفى سوگند درست نيست چون سخن از روش خود خارج است و همانندى ندارد پس بهتر اين است كه هر دو سوگند باشد چنان كه عقيده اكثر
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 414
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص٤١٤